adhd در کودکان چیست؟

احتمالاً شما هم کودکانی پرجنب‌وجوش را دیده‌اید که از دیوار صاف بالا می‌روند. اگر از اطرافیان این کودکان بپرسید، معمولاً پاسخ می‌دهند: «انگار موتورشون هیچ‌وقت خاموش نمی‌شه». چنین کودکانی ممکن است سرکش، لجوج یا حواس‌پرت به نظر برسند؛ گویی عمداً فرمان‌های والدین را نادیده می‌گیرند.

با دیدن این ویژگی‌ها، اولین حدس اطرافیان معمولاً یک چیز است: بیش‌فعالی!

امروزه با جست‌وجویی ساده می‌توان اطلاعات زیادی درباره بیش‌فعالی در کودکان پیدا کرد. اما این اطلاعات همیشه دقیق یا علمی نیستند. گاهی حتی رفتارهای طبیعی کودکان به اشتباه به‌عنوان اختلال بیش‌فعالی برچسب می‌خورند.

در این مقاله از وبلاگ کلینیک روان‌پویشی آگاه، به بررسی علمی بیش‌فعالی یا اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (ADHD) می‌پردازیم.

بیش فعالی در کودکان چیست؟

اختلال (ADHD) یا بیش فعالی  ترکیبی از مجموعه علائم بیش فعالی و نقص توجه است. بیش‌فعالی اختلال رشدی عصبی است که عملکرد کودک را مختل می‌کند. کودکان ADHD نمی‌توانند روی یک موضوع تمرکز کنند. معمولاً بی‌احتیاط هستند و گاهی اوقات رفتارهایی تکانشی دارند که با سنشان متناسب نیست.

اختلال بیش فعالی  برای اولین‌بار در دوران کودکی تشخیص داده می‌شود و بسیاری از جنبه‌های زندگی کودک مثل مدرسه، خانه و روابط دوستی‌اش را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

علائم بیش فعالی در کودکان

کودکان دچار اختلال نقص توجه و بیش فعالی، ممکن است تنها در تمرکز کردن مشکل داشته باشند. برخی دیگر بیشتر علائم بیش‌فعالی را تجربه می‌کنند و گروهی نیز ترکیبی از علائم نقص توجه و بیش‌فعالی را همزمان نشان می‌دهند. بسته به نوع اختلال، شدت و نوع علائم متفاوت خواهد بود.

1. مجموعه علائم نقص توجه در ADHD:

• کودک نمی‌تواند روی جزئیات یک کار تمرکز کند و دقت لازم را داشته باشد؛ تکالیف مدرسه‌اش اغلب پر از خطاهای ناشی از بی‌دقتی است.
• در حفظ توجه و تمرکز روی تکالیفش مشکل دارد؛ مثلاً نمی‌تواند در مکالمات طولانی، سخنرانی‌ها یا صحبت‌های معلم در کلاس تمرکز کند. اغلب وقتی با او صحبت می‌کنید، به نظر می‌رسد گوش نمی‌دهد و حواسش جای دیگری است.
• مراحل و روش‌های انجام کارها را دنبال نمی‌کند؛ کارها را شروع می‌کند اما خیلی زود تمرکزش را از دست داده و آن‌ها را نیمه‌کاره رها می‌کند. به همین دلیل نمی‌تواند تکالیف مدرسه یا مسئولیت‌هایش را کامل انجام دهد.
• در سازمان‌دهی کارها و فعالیت‌ها مشکل دارد؛ مانند مدیریت تکالیف متوالی، منظم نگه داشتن وسایل شخصی، نظم در انجام کارها، مدیریت زمان و به پایان رساندن تکالیف در موعد مقرر.
• معمولاً از تکالیفی که نیازمند تلاش ذهنی مداوم هستند اجتناب می‌کند، یا نسبت به انجام آن‌ها بی‌میل و بی‌انگیزه است.
• معمولاً وسایل‌اش را گم می‌کند.
• به‌راحتی حواسش پرت می‌شود و در انجام کارهای روزمره دچار فراموشی می‌گردد.

2. مجموعه علائم بیش فعالی در ADHD:

• اغلب روی صندلی وول می‌خورد، با دست یا پاهایش ور می‌رود یا آن‌ها را تکان می‌دهد.
• در موقعیت‌هایی که باید سر جای خود بنشیند، صندلی را ترک می‌کند؛ برای مثال در کلاس، مطب یا مکان‌هایی که نیاز است مدتی بنشیند.
• معمولاً در جاهایی که مناسب نیست می‌دود یا از در و دیوار بالا می‌رود.
• نمی‌تواند بی‌سروصدا بازی کند؛ اغلب در حال جنب‌وجوش است و به نظر می‌رسد موتوری او را به حرکت وا می‌دارد.
• اغلب پرحرفی می‌کند؛ قبل از تمام شدن سؤال، پاسخ را می‌پراند، جملات دیگران را کامل می‌کند یا اجازه نمی‌دهد طرف مقابل در مکالمه صحبت کند و مدام وسط حرف می‌پرد.
• معمولاً صبر کردن برای نوبت (مثلاً ماندن در صف) برایش سخت است.

برخی از علائم بیش‌فعالی و نقص توجه قبل از ۱۲ سالگی نیز قابل مشاهده‌اند. نوع ترکیبی این اختلال شامل مجموعه‌ای از علائم نقص توجه و بیش‌فعالی است.

علائم ممکن است در شرایط خاص کاهش یابند یا ناپدید شوند؛ برای مثال وقتی کودک قرار است به دلیل رفتار مناسب جایزه بگیرد، یا هنگامی که کسی به‌طور مستقیم بر کارهایش نظارت می‌کند، یا در محیط‌های جدید و هنگام انجام فعالیت‌های مورد علاقه.

برای دریافت تشخیص بیش‌فعالی، لازم نیست کودک همه علائم ذکر شده را داشته باشد. با این حال، علائم باید دست‌کم به مدت ۶ ماه پایدار باشند.

همچنین بخوانید: بیش فعالی در بزرگسالان

اگر بیش فعالی در کودکان درمان نشود چه می‌شود؟

بسیاری از والدین با عادی پنداشتن علائم ADHD تصور می‌کنند این نشانه‌ها با گذشت زمان کمرنگ شده و از بین می‌روند. به همین دلیل فرایند درمان را یا آغاز نمی‌کنند یا در میانه راه رها می‌سازند. در حالی که اختلال بیش‌فعالی مشکلی نیست که خودبه‌خود برطرف شود.

اگر اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی در کودک شناسایی نشده و درمان نشود، در بزرگسالی زندگی او را تحت‌تأثیر قرار خواهد داد. علائم بیش‌فعالی در بزرگسالی بیشتر به شکل حواس‌پرتی بروز می‌کنند.

• مشکل در عملکرد تحصیلی:

مدرسه معمولاً اولین جایی است که بیش‌فعالی به‌طور واضح خودش را نشان می‌دهد. حواس‌پرتی و عدم تمرکز، فراموشی‌های مکرر، ناتوانی در پیروی از دستورالعمل‌های درسی، جا گذاشتن و گم کردن وسایل، و جنب‌وجوش بیش از حد (یا همان یک‌جا بند نشدن) می‌تواند سرآغاز مشکلاتی باشد که ADHD در مدرسه برای کودک ایجاد می‌کند.

اختلال بیش‌فعالی در مدرسه فرصت‌های یادگیری، برقراری ارتباط و اجتماعی شدن را از کودک می‌گیرد. تجربه مکرر افت تحصیلی، اعتمادبه‌نفس دانش‌آموز را کاهش داده و او را نسبت به تحصیل و مدرسه بی‌میل می‌کند.

علاوه بر این، بی‌قراری‌ها و جنب‌وجوش‌های زیاد کودک بیش‌فعال، احتمال انجام رفتارهای خطرناک در محیط مدرسه را بیشتر می‌کند. چنین رفتارهایی موجب می‌شود به کودک برچسب‌هایی مانند «خرابکار»، «تنبل» یا «آشوبگر» زده شود و بیشتر از بقیۀ هم‌کلاسی‌هایش تنبیه شود.

• انجام رفتارهای پر خطر:

رفتارهای تکانشی یکی از نشانه‌های اصلی و رایج بیش‌فعالی است. اگر درمان به‌موقع انجام نشود، این رفتارها در بزرگسالی نیز ادامه یافته و به تصمیم‌های نسنجیده و رفتارهای پرخطر منجر می‌شود. به بیان دیگر، فرد به‌جای تکیه بر منطق، همچون دوران کودکی تصمیم‌گیری و عمل می‌کند. رانندگی پرخطر، مصرف مواد مخدر و رفتارهای جنسی پرخطر و کنترل‌نشده از جمله پیامدهای عدم درمان رفتارهای تکانشی در کودکی هستند.

• اختلال در روابط اجتماعی:

ارتباط با فرد دچار بیش‌فعالی همواره با چالش‌هایی همراه است. بی‌قراری‌ها و شیطنت‌های کودک بیش‌فعال تصویری ناخوشایند از او در ذهن دیگران ایجاد می‌کند و از محبوبیتش در جمع می‌کاهد. این کودکان با بروز رفتارهای ناخواسته، تکانشی و هیجانات کنترل‌نشده باعث واکنش‌های منفی اطرافیان می‌شوند و گاه مورد بدرفتاری و خشونت قرار می‌گیرند.

ورود به اجتماع و داشتن روابط اجتماعی سالم نیازمند رفتارهای متناسب، پیروی از قواعد، به تعویق انداختن برخی خواسته‌ها و تنظیم هیجان است. برای کودکان دارای ADHD پذیرش محدودیت‌ها و چارچوب‌ها دشوار است. همچنین توانایی برنامه‌ریزی، حل مسئله، کنترل هیجان و مهار تکانه بخشی از مهارت‌های مهم اجتماعی است. اگر بیش‌فعالی به‌موقع شناسایی و درمان نشود، کودک فرصت یادگیری و تمرین این مهارت‌ها را از دست می‌دهد و در آینده قادر به ایجاد روابط اجتماعی مؤثر نخواهد بود.

• مشکل در عمکرد شغلی:

کودکان دارای اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، حتی اگر بتوانند مراحل تحصیلی را پشت سر بگذارند، در آینده به دلیل درمان‌نشدن این اختلال با چالش‌های شغلی مواجه خواهند شد. در بزرگسالی، اصلی‌ترین مشکل این افراد نقص توجه و حواس‌پرتی است. از آن‌جا که موفقیت شغلی مستلزم تمرکز و مدیریت موقعیت‌های گوناگون است، وجود این مشکلات عملکرد شغلی آن‌ها را مختل می‌کند.

روش نگهداری از کودک بیش فعال

خستگی و فشار روانی، اولین چیزی است که بسیاری از والدین در زندگی با کودک بیش‌فعال تجربه می‌کنند. نگهداری از این کودکان کاری طاقت‌فرسا و انرژی‌بر است، چون والد باید همیشه در حالت آماده‌باش باشد و مدام حواس‌پرتی‌ها، جنب‌وجوش و بی‌قراری‌های فرزندش را جبران کند. به یاد داشته باشید رفتارهای کودک بیش‌فعال عمدی نیست و او عمداً نمی‌خواهد شما را ناامید کند.

کلینیک روانشناسی آگاه، خدمات تخصصی روانشناسی کودک را در سه بخش ارائه می‌دهد. مشاور آنلاین کودک، مشاور کودک در شیراز و روانشناس کودک در تهران. این مرکز با بهره گیری از روانشناسان متخصص و مجرب به مراجعین خود کمک می‌کند تا به بهزیستی روانی و رشد سالم کودکانشان دست یابند.

• نیاز به همدلی و درک 

زندگی با کودک بیش‌فعال ممکن است اعصاب‌خردکن باشد و به همدلی و درک بالایی نیاز داشته باشد. اگر با چنین کودکی سروکار دارید، سعی کنید دنیا را از نگاه کودکی ببینید که فرمان، کنترل و اراده‌اش در اختیار خودش نیست و نمی‌داند چگونه این کنترل را به دست بگیرد.

• تشخیص درست

 اگر نسبت به وجود علائم ADHD در فرزندتان حساس هستید، ابتدا مطمئن شوید که به رفتارهای معمول و متناسب با سن او برچسب اختلال بیش‌فعالی نزده‌اید. همچنین بررسی کنید که مشکلات ناشی از بیماری دیگری نباشد. برای این کار باید به متخصص کودکان، روان‌پزشک یا روان‌شناس کودک مراجعه کنید. کلینیک روان‌پویشی آگاه می‌تواند در این زمینه به شما کمک کند.

• افزایش آگاهی والدین

سعی کنید درباره عوامل فیزیولوژیکی اختلال بیش‌فعالی بیشتر بیاموزید. این دانش به شما کمک می‌کند علت اختلال را بهتر درک کنید و به جای سرزنش کردن خود یا فرزندتان، با او همدلی کنید.

• یادگیری اصول فرزندپروری

آموختن روش‌های تربیتی و اصول فرزندپروری متناسب با ویژگی‌های رفتاری و هیجانی کودکان دچار ADHD به افزایش توانایی شما در مدیریت موقعیت‌ها کمک می‌کند.

• همکاری و درمان

 همکاری میان والدین و پایبندی به برنامه روان‌درمانی و دارودرمانی به شکل چشمگیری علائم کودک را چه در خانه و چه در مدرسه کم می‌کند. لازم است برای پایداری اثرات درمانی، ارتباط و همکاری مستمر میان والدین، معلم و مدرسه وجود داشته باشد.

• توقعات واقع‌بینانه 

توقعات خود را متناسب با توانایی‌های کودک تنظیم کنید. نمی‌توان از کودک بیش‌فعال انتظار داشت مانند سایر کودکان در فعالیت‌هایش تمرکز کافی داشته باشد، آن‌طور که از او انتظار می‌رود منظم و مرتب باشد یا همیشه آرام و منطقی رفتار کند.

• تشویق رفتارهای مثبت و بیان خواسته‌ها 

به جای تمرکز بر رفتارهای مخرب، توجه خود را معطوف به رفتارهای مثبت کودک کنید و او را برای کارهای خوبش تشویق کنید. یاد بگیرید خواسته‌های خود را به شکلی مؤثر و قاطعانه با فرزندتان در میان بگذارید. بیان خواسته‌ها باید مستقیم و دقیق باشد؛ یعنی همان چیزی را که می‌خواهید انجام شود، از او بخواهید.

مهم است درخواست شما به صورت یک دستور روشن باشد، نه مجموعه‌ای از دستورات مبهم. دستور باید حاوی چیزی باشد که می‌خواهید انجام شود، نه چیزی که نمی‌خواهید. همچنین باید واضح و مشخص بیان شود، با لحنی مودبانه و طبیعی. اگر هم نیاز به توضیح بیشتر است، آن را به شکل ساده و روشن برای کودک بیان کنید.

نقش بازی‌های کامپیوتری در ADHD کودکان

به نظر می‌رسد افراد دچار نقص توجه و بیش‌فعالی، نسبت به دیگران، بیشتر در معرض وابستگی به بازی‌های کامپیوتری هستند.

برای توضیح نقش بازی‌های کامپیوتری در ADHD کودکان، لازم است ابتدا دربارۀ دوپامین بیشتر بدانیم. دوپامین یک ناقل عصبی در مغز است. ناقل‌های عصبی، مواد شیمیایی درون مغز هستند که پیام‌های عصبی بین نورون‌ها را منتقل می‌کنند. فعالیت‌های ذهنی و جسمی ما توسط ناقل‌های عصبی انجام می‌شود.

دوپامین به عنوان پیام‌رسان، در تنظیم حالات خلقی، انگیزه، لذت و حرکت نقش دارد. همچنین در سیستم پاداش مغز که به ما کمک می‌کند احساس خوبی در پاسخ به فعالیت‌های خاص داشته باشیم، نقش کلیدی ایفا می‌کند. به عبارت دیگر، هر چیزی که برای ما با لذت همراه باشد، در مغز موجب آزادسازی دوپامین می‌شود.

بیش فعالی تا چه سنی ادامه دارد؟

علاوه بر این، دوپامین به ما انگیزۀ جستجو، پیگیری و تمام کردن کارها را می‌دهد. برخی مطالعات نشان می‌دهند که در افراد دارای ADHD سطح دوپامین متعادل نیست و یا پایین‌تر از حد نرمال است. مغز ADHD به طور طبیعی به دنبال رفع این عدم تعادل دوپامین است.

کودکان دچار ADHD به شدت به پاداش‌های آنی وابسته هستند و به تأخیر انداختن خواسته‌ها و هرگونه پاداش و لذت برایشان سخت است. آن‌ها نمی‌توانند روی یک فعالیت به مدت طولانی متمرکز بمانند. مغز آن‌ها برای متمرکز ماندن نیاز به مقدار زیادی دوپامین و پاداش‌های آنی دارد.

همان‌طور که قبلاً گفتیم، مغز به طور خودکار به دنبال جبران کمبود دوپامین است. بازی‌های کامپیوتری با جذابیت‌های خاص خود، کودک را در یک چرخۀ تشدیدکنندۀ دوپامین گرفتار می‌کنند. هر اقدام موفق در بازی منجر به دریافت پاداش آنی می‌شود. کودک با انفجار دوپامین، میخکوب بازی شده و جدا شدن از صفحۀ مانیتور برایش بسیار دشوار می‌شود. او غرق در دریای دوپامین بازی کامپیوتری است و توجهی به اطراف ندارد، که گاه والدین را به دردسر می‌اندازد.

به نظر می‌رسد اختلال ADHD و بازی‌های ویدیویی رابطه‌ای دوطرفه دارند و نمی‌توان با قطعیت یکی را علت دیگری دانست. علائم اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، بازی‌های ویدیویی را جذاب می‌کند، در حالی که خود بازی، علائم این مشکل را تشدید می‌کند.

اما این همۀ ماجرا نیست. شاید بتوان از جذابیت و تأثیر این بازی‌های کامپیوتری برای اهداف مفیدتر استفاده کرد. اگر کودکان دنیای بازی را به دنیای واقعی ترجیح می‌دهند، می‌توان از این بستر برای ارزیابی، سنجش و حتی آموزش کودکان بهره برد.

همچنین بخوانید: بازی درمانی

نتیجه‌گیری

بیش فعالی و نقص توجه می‌تواند باعث حواس‌پرتی، بی‌قراری و مشکلات مدرسه و روابط اجتماعی کودک شود. اما با شناخت علائم، تمرکز روی رفتارهای خوب، صبر و همدلی، و کمک گرفتن از مدرسه و متخصصان، می‌توان به کودک کمک کرد تا بهتر روی کارهایش تمرکز کند و توانایی‌هایش رشد کند. با حمایت درست، کودک می‌تواند با اعتماد به نفس و آرامش بیشتری پیش برود. اگر فکر می‌کنید کودکتان علائم و نشانه‌های بیش فعالی را دارد و نیاز به مشورت دارید، می‌توانید از متخصصان کلینیک روان‌پویشی آگاه کمک بگیرید.