تا به حال فکر کرده‌اید که کودک 5 سالۀ شما به چه چیزهایی فکر می‌کند؟ ذهن یک کودک 5 ساله پر از سوال، تصمیم و خواهان تجربه‌های جدید است. او دیگر فقط با فضای خانه سروکار ندارد، مدرسه، دوستان و قوانین و مسئولیت‌ها وارد زندگی او شده‌اند. او می‌خواهد مستقل باشد، خودش انتخاب کند و به دیگران نشان دهد «من می‌توانم». این مسیر همیشه برای او هموار نیست. گاهی کودک بین خواستن و ترسیدن گیر می‌کند، گاهی از اشتباه کردن می‌ترسد و گاهی برای پذیرفته شدن در جمع همسالان خود کارهایی می‌کند که ما نگران می‌شویم.

شاید از 7 سالگی به بعد کودکمان حرف‌گوش‌کن شود و دیگر مانند قبل قهر نکند یا برای خرید یک اسباب‎بازی پاهایش را به زمین نکوبد، اما باید بدانیم که این سال‌ها نیز ماجراها و داستان‌های خودش را دارد. داستان‌هایی که بی‌صدا اما عمیق و گاهی پیچیده‌تر از قبل هستند. کودک در سن 5 تا 12 سالگی، وارد دنیایی می‌شود که مدام در حال سوال پرسیدن، انتخاب کردن و نگاه به خودش و دیگران است.

جلد سوم مجموعۀ زندگی از آغاز، در این سال‌های پرماجرا همراه ماست. در هر فصل به رشد کودک در جنبه‌های مختلف از جسمی تا روانی پرداخته است و رفتارهای مختلف کودک در هر دوره را بررسی می‌کند. شاید فکر کنیم حالا که کودکمان به مدرسه می‌رود و کمتر از قبل مشکل‌ساز است، دیگر نیازی به همراهی ما ندارد. اما آیا می‌دانیم در پس هر سکوت و حرف‌شنوی کودکمان چه چیزی می‌گذرد؟ این جلد برای همراهی ما در این دوره است تا بفهمیم که در این سال‌های آرام اما عمیق چطور همراه واقعی فرزندمان باشیم. شاید با خواندن این کتاب، جواب بعضی از سوال‌هایمان را پیدا کنیم.

چرا باید این کتاب را بخوانیم؟

از 5 سالگی به بعد کودکان فقط به دنبال بازی نیستند، آن‌ها شروع به دلیل آوردن و حتی بحث کردن می‌کنند. کودک در این سن یاد می‌گیرد که می‌تواند نظر خودش را بیان کند و تصمیم بگیرد و با دلایل خود، نظر دیگران را هم تغییر دهد. در کنار تمایل به استقلال، می‌خواهند دیده و شنیده شوند و احساس کنند که می‌توانند کاری انجام دهند. اعتماد به نفس و عزت نفس در این سن شکل جدی‌تری به خود می‌گیرد. علاوه بر این، کودک در این دوره، بهتر از قبل می‌تواند دیدگاه و احساسات دیگران را درک کند یعنی یاد می‌گیرد که دنیا را فقط از دید خودش نبیند. به همین دلیل قوانین، نظم و رعایت نوبت برای او مهم می‌شوند یا وقتی می‌بیند دوستش ناراحت است به سمت او رفته و علت ناراحتی او را می‌پرسد.

با ورود به پیش دبستانی و مدرسه کودک وارد دنیای بزرگ‌تری می‌شود. دیگر فقط خانواده نیست، دوستان، معلم و قوانین مدرسه هم مهم می‌شوند. بودن در جمع همسالان، بازی کردن با آن‌ها و داشتن دوست برای او مسائل مهمی می‌شود. ممکن است یک روز با ذوق و شوق برای ما از بازی با همکلاسی‌هایش تعریف کند و روز دیگر از ناراحتیش بگوید که کسی با او بازی نکرده است. این فراز و نشیب‌های دوستی برای او جدی‌تر از قبل‌اند.

در این جلد به سه موضوع مهم این دورۀ سنی یعنی مدرسه، روابط دوستانه و فعالیت‌های بیرون از خانه پرداخته است. از 7 سالگی به بعد، دوستی‌ها پررنگ‌تر از قبل حضور دارند. کودکانمان خودشان انتخاب می‌کنند با چه کسی دوست شوند. شاید دلشان بخواهد مانند دوستشان لباس بپوشند یا شبیه جامدادی او را داشته باشند چون شبیه بودن به دوستانشان به معنی پذیرفته شدن است. سال‌های 7 تا 12 سال، فقط سال‌های آرامش قبل از طوفان نوجوانی نیستند. این سال‌ها پایه‌های شکل‌گیری اعتماد به نفس و رابطۀ کودک با دیگران است. شاید کودکانمان در این سال‌ها آرام به نظر برسند اما بدون شک درونشان پر از سوال، احساسات مختلف و میل به تجربیات جدید است.

برای اینکه بهتر این سال‌ها را ببینیم و درک کنیم این کتاب به ما کمک می‌کند. کتاب در کنار ماست نه برای اینکه همه چیز را کنترل کنیم بلکه برای اینکه بدانیم چه زمانی باید عقب بایستیم و چه زمانی باید نزدیک‌تر شویم. ما پشتیبان رشد کودکانمان هستیم چه وقتی که با صدای بلند مخالفت می‌کنند و چه زمانی که آرام و بی‌صدا در کنارمان هستند. این کتاب دعوتی است برای دیدن آنچه شاید دیده نمی‌شود.

فصل اول جلد سوم

نویسنده‌های کتاب، در شروع فصل‌ اول جلد سوم، این موضوع را مطرح کرده‌اندکه کودکان در هر سن چه کارهایی را یاد می‌گیرند و چگونه رشد می‌کنند. ممکن است کودک 5 سالۀ ما هنوز نتواند بند کفش‌هایش را ببندد ولی به خوبی داستان تعریف می‌کند و کودک 7 سالۀ همسایه‌مان در دویدن یا پریدن عالی است اما در نوشتن تکالیفش کند است. نویسنده‌های کتاب معتقدند که این تفاوت‌ها طبیعی است و به ما کمک می‌کند که بدانیم چه رفتارهایی نگران‌کننده‌اند و چه رفتارهایی طبیعی و بخشی از رشد هستند.

وقتی می‌بینیم که بسیاری از خانواده‌ها فرزندانشان را از 5 سالگی به بعد، در کلاس‌های ورزشی مختلف ثبت‌نام می‌کنند، ممکن است ما هم وسوسه شویم که همین مسیر را دنبال کنیم. در فصل اول این کتاب به این دغدغۀ رایج ما پاسخ داده و با نگاهی واقع‌بینانه، معیارهایی برای انتخاب رشتۀ ورزشی مناسب در این بازۀ سنی ارائه داده است. برای مثال کودکی که هنوز در حفظ تعادل و یا هماهنگی حرکات خود مشکل دارد، بهتر است فعلاً ورزش‌هایی مانند اسکیت یا ژیمناستیک را کنار بگذارد و به سراغ فعالیت‌های گروهی برود. هدف این بخش، کمک به ما والدین برای انتخابی آگاهانه و متناسب با توانایی‌های واقعی کودکانمان است.

در ادامه مانند دو جلد قبلی، به نیازهای تغذیه، خواب و بازی کودکان در این بازۀ سنی پرداخته است. یکی از موضوعاتی که ما در این سن با آن بسیار درگیر هستیم، تنها خوابیدن کودکانمان است. ممکن است کودکمان شبی ما را از خواب بیدار کند و بخواهد کنار ما بخوابد یا به ما بگوید که می‌ترسد در اتاقش تنها باشد چون هیولایی بزرگ زیر تخت او قایم شده است. بر اساس آنچه در کتاب می‌خوانیم، این ترس‌ها واقعی‌اند حتی اگر ما هیولای بزرگ زیر تخت را نبینیم. ما می‌توانیم با چراغ خواب یا عروسکی محافظ، به کودکمان کمک کنیم تا با خیال آسوده بخوابد. در ادامه بازی‌هایی معرفی شده است که کودکان فعال‌تر از قبل در این بازی‌ها درگیر می‌شوند. بازی‌هایی که حافظه‌شان را تقویت می‌کند یا باعث می‌شود که بهتر گوش دهند و تمرکز کنند. این بازی‌ها هم سرگرم‌کننده‌اند و هم به کودکانمان کمک می‌کنند بهتر از قبل، مفاهیم را یاد بگیرند.

فصل دوم جلد سوم

در بخش بعدی کتاب، رفتارهایی آمده است که ممکن است در هر دورۀ سنی شاهد آن باشیم. مثلاً در 5 تا 6 سالگی کودکان یاد می‌گیرند خودشان به تنهایی توالت بروند یا لباسشان را عوض کنند. سوال‌های کودکان دربارۀ بدن خودشان یا بدن دیگران یا چگونگی تولد یک نوزاد احتمالاً ما را غافلگیر کند. این کنجکاوی‌ها در مورد بدن طبیعی‌اند و کتاب راهنمایی است تا بدون خجالت یا اضطراب به جواب‌هایی درست و متناسب با سن آن‌ها برسیم.

در سال‌های بعد ممکن است رفتارهایی مانند پرخاشگری، قلدری یا مکیدن انگشت را در کودکانمان ببینیم یا حتی با رفتاری مانند دزدی کردن از دیگری به شدت شوکه شویم. در فصل اول کتاب توضیح می‌دهد که این رفتارها همیشه به معنای تربیت بد کودکمان نیست بلکه باید ببینیم که او چه چیزی را تجربه می‌کند که این رفتارها را نشان می‌دهد.

اگر روزی کودکتان به شما بگوید که زشت است چه واکنشی نشان می‌دهید؟ در اواسط کودکی، کودکان کم کم به ظاهرشان توجه می‌کنند. تصویر بدنی به مرور برایشان جدی‌تر از قبل می‌شود. هر حرف و رفتار و نگاه ما روی احساس ارزشمندی و احساس خوب یا بد آن‌ها نسبت به بدنشان تاثیر می‌گذارد. کتاب برای برخورد مناسب در این موقعیت نیز راهکارهایی آورده است.

در سنین مدرسه مشکلاتی مانند نرفتن به مدرسه، سخت ارتباط برقرار کردن با همسالان یا افت نمره و عملکرد تحصیلی، مسائلی رایج هستند. کتاب برای این دورۀ سنی و چالش‌های آن پیشنهاداتی آورده است و مهارت‌هایی مانند خواندن، تفکر انتقادی، حل مسئله و حتی دوست‌یابی را معرفی کرده است. در پایان هر فصل، نکاتی ساده و بدیهی تا سوالاتی که ممکن است ذهنمان را درگیر کرده باشد، مطرح شده است. یادمان باشد که آرامش کودکانمان همیشه نشانۀ بی‌نیازی آن‌ها از حضور ما نیست و همراهی ما همیشه اثربخش خواهد بود.

بخش‌هایی از کتاب

در فصل اول کتاب می‌خوانیم که «به کودکان اجازه دهید با سرعت خودشان پیشرفت کرده و به خاطر تفریح بازی کنند، خواه ورزشکار حرفه‌ای بشوند یا نشوند.»

«کودک در سن 6 تا 7 سال ممکن است به این دلیل که بیش از پیش در حال حرکت در مسیر استقلال است، احساس ناامنی کند.»

در ادامه آمده است «ناخن جویدن می‌تواند نشانه‌ای جدی از وجود اضطراب در کودک باشد و باید مورد بررسی قرار گیرد. توجه داشته باشید که پیدا کردن علت این رفتار، نیمی از راه‌حل برای ترک این عادت است.»

در نهایت باید به یاد داشته باشیم که «آنچه اهمیت دارد کیفیت مدتی است که با کودک خود سپری می‌کنید».