ترایپوفوبیا (فوبیا سوراخ های ریز) یعنی چه؟

ترایپوفوبیا یا فوبیا سوراخ های ریز به واکنشی گفته می‌شود که فرد هنگام دیدن تصاویری با سوراخ‌های زیاد و نزدیک به هم، احساس ناراحتی، انزجار یا حتی ترس پیدا می‌کند. چیزهایی مثل گل آفتابگردان، کندوی عسل، اسفنج یا برخی میوه‌های دانه‌دار می‌توانند این واکنش را ایجاد کنند. هرچند بیشتر افراد چنین تصاویری را عادی می‌بینند، اما برای برخی افراد، این تصاویر می‌توانند واکنش‌هایی شدید ایجاد کنند که گاهی به عنوان نوعی اختلال اضطرابی شناخته می‌شود.
در این مقاله از بلاگ کلینیک روان‌پویشی آگاه، قصد داریم درباره این واکنش خاص، علت‌های آن و راه‌های کاهش یا مدیریت آن صحبت کنیم.

ترایپوفوبیا یا ترس از سوراخ های ریز چیست؟

ترایپوفوبیا اغلب به‌عنوان «ترس از حفره یا فوبیا سوراخ های ریز» توصیف می‌شود. بر اساس وب‌سایت clevelandclinic ترایپوفوبیا (Trypophobia) به احساس ناراحتی یا چندش از دیدن چیزهایی گفته می‌شود که سوراخ‌های ریز و تکراری دارند؛ مثل لانۀ زنبور یا اسفنج. افرادی که این حالت را تجربه می‌کنند، معمولاً با دیدن سطوحی که پر از سوراخ‌های ریز و فشرده هستند، احساس تهوع، ناراحتی یا حتی اضطراب می‌کنند.
بیشتر کسانی که این حالت را تجربه می‌کنند، واقعاً از سوراخ‌ها نمی‌ترسند، بلکه از شکل و ظاهر این الگوها احساس بدی به آن‌ها دست می‌دهد. این واکنش بیشتر حالت چندش دارد تا ترس واقعی.

علائم ترایپوفوبیا

افرادی که ترایپوفوبیا دارند، معمولاً با دیدن الگوهایی از سوراخ‌های ریز و نزدیک به هم احساس چندش، ناراحتی یا اضطراب می‌شوند. برخلاف چیزی که از واژه «فوبیا» انتظار داریم، در بیشتر موارد، واکنش اصلی این افراد ترس نیست، بلکه حس شدید بیزاری است. حتی فکر کردن به چیزهایی که این ظاهر را دارند مثلاً، تصور توت فرنگی موقعی که کسی از علاقه‌اش به آن صحبت می‎کند، هم می‌تواند باعث ناراحتی شود.
در ادامه به نشانه‌های رایج ترایپوفوبیا اشاره می‌کنیم.

• تعریق
• تپش قلب
• مورمور شدن پوست
• سرگیجه
• احساس ناراحتی و دلشوره
• احساس وحشت یا حتی حملۀ پنیک
• لرزش بدن
• میل شدید به دور شدن از تصویر یا شی

محرک‌های اصلی تریپوفوبیا

با این‌که تحقیقات درباره تریپوفوبیا هنوز کم است، اما برخی از مواردی که می‌توانند واکنش فوبیک ایجاد کنند، شامل موارد زیر هستند:

• پلاستیک‌های حباب‌دار
• حباب‌ها
• کندوهای عسل
• چشم‌های حشرات
• قطرات آب روی سطوح
• انار
• اسفنج‌ها
• توت‌فرنگی
• برآمدگی‌ها یا سوراخ‌های روی پوست
• دانه‌های میوه

الگوهایی که انسان‌ها ساخته‌اند مثلاً الگوهای روی لباس‌ها، کاشی‌ها یا پارچه‌هایی که پر از لکه و طرح‌های تکراری هستند، می‌توانند واکنش فوبیک ایجاد کنند. همین‌طور پوست حیواناتی مثل پلنگ یا گورخر که طرح‌دار یا خال‌خال دارند، ممکن است باعث این واکنش بشوند.

علت بیماری ترایپوفوبیا چیست؟

هنوز دلیل دقیقی برای ترایپوفوبیا از نظر علمی پیدا نشده است، اما چند نظریۀ قابل توجه درباره‌ی منشأ این واکنش وجود دارد. برخی پژوهشگران معتقدند که این بیزاری از الگوهای متراکم سوراخ‌ها، ممکن است ریشه در یک واکنش غریزی و تکاملی به خطر داشته باشد؛ به‌خصوص نسبت به جانوران سمی یا تهدیدآمیز. بررسی‌هایی که روی تصاویری انجام شده که باعث ناراحتی در افراد دارای ترایپوفوبیا می‌شوند، نشان داده که رنگ‌های با کنتراست بالا و نوعی چیدمان خاص در تصویر می‌توانند محرک حس چندش یا اضطراب باشند.

جالبه که این تصاویر از لحاظ ویژگی‌های تصویری شباهت‌هایی با جانوران خطرناکی مثل مار کبرا یا عقرب زرد مرگبار دارند. به این ترتیب، شاید تریپوفوبیا در واقع ترس از سوراخ‌ها نباشد، بلکه یک واکنش ناخودآگاه باشد به چیزهایی که از نظر ظاهری شباهت‌هایی با عوامل تهدیدکننده دارند.
برخی افراد دارای این فوبیا همچنین از دیدن زخم‌ها، جای جوش یا لکه‌های پوستی بیزار می‌شوند. این هم می‌تواند نشان بدهد که ترایپوفوبیا بخشی از یک واکنش تکاملی دیگه است؛ یعنی تمایل به دوری از بیماری‌های پوستی یا شرایطی که ممکن است مسری باشند.

دریافت مشاوره آنلاین یا مشاوره فردی

درمان ترایپوفوبیا یا فوبیای ترس از سوراخ

هیچ درمان خاصی تا الآن به طور قطعی برای ترایپوفوبیا اثربخشی کامل نشان نداده است. با این حال، بسیاری از روش‌های درمانی که برای فوبیاهای خاص و اختلالات خلقی استفاده می‌شوند، احتمالاً در کاهش علائم ترایپوفوبیا نیز مفید خواهند بود.

درمان تحلیلی

درمان تحلیلی می‌تواند به فکر کمک کند تا بفهمد چرا این الگوهای خاص یا تصاویر خاص باعث واکنش‌های ناخوشایند در او می‌شوند. ممکن است ترایپوفوبیا ریشه در تجربیات قدیمی، ترس‌های ناخودآگاه یا خاطرات سرکوب شده داشته باشند که در طول جلسات درمان به تدریج آشکار می‌شود.

رفتاردرمانی شناختی (CBT)

رفتاردرمانی شناختی همکاری با درمانگر برای تغییر افکار و رفتارهای پایه‌ای است که ممکن است در ترایپوفوبیا نقش داشته باشند. این درمان ممکن است شامل بررسی افکار غیرواقعی، جایگزینی آن‌ها با افکار منطقی‌تر و سپس تغییر در رفتارها باشد. همچنین ممکن است شامل مواجهه تدریجی با اشیاء یا موقعیت‌های ترسناک برای کاهش واکنش‌ها باشد.
یکی از دلایل بروز علائم فوبیا این است که افراد فکر می‌کنند شیء ترسناک به خودی خود خطرناک یا تهدیدآمیز است. این منجر به افکار منفی خودکار می‌شود که به محض روبه‌رو شدن با منبع ترس فعال می‌شوند.
درمان مواجهه‌ای که نوعی رفتاردرمانی شناختی است، شامل مواجهه تدریجی با شیء ترسناک است تا کم‌کم علائم ترس کم شود. این فرآیند معمولاً خیلی آرام انجام می‌شود؛ مثلاً فرد ابتدا تصور می‌کند که شیء ترسناک را می‌بیند، سپس به تصاویر آن نگاه می‌کند و در نهایت در کنار یا حتی لمس کردن آن قرار می‌گیرد.
برای ترایپوفوبیا، ممکن است فرد ابتدا با بستن چشم‌ها و تصور چیزی مثل کندوی عسل شروع کند. او این کار را ادامه می‌دهد تا علائم کاهش یابند. وقتی بتواند بدون واکنش خاصی این تصویر را تصور کند، مرحله بعد که معمولاً نگاه کردن به تصویر واقعی آن شیء است، شروع می‌شود.

تکنیک‌های آرام‌سازی

روش‌های مختلف آرام‌سازی نیز می‌توانند برای کاهش احساسات نفرت، ترس یا اضطراب مفید باشند. تکنیک‌هایی مثل تجسم ذهنی و تنفس عمیق از جمله روش‌های مؤثر هستند.
تجسم ذهنی یعنی تصویرسازی صحنه‌ها یا موقعیت‌های آرام‌بخش. مثلاً فرد دارای ترایپوفوبیا وقتی با چیزی که باعث تحریک علائم می‌شود مواجه می‌شود، ممکن است به تصویری که برایش خوشایند است فکر کند.
حواس‌پرتی ساده هم می‌تواند کمک‌کننده باشد. اگر چیزی باعث ایجاد واکنش ترایپوفوبیک شد، می‌توانید به سادگی نگاه خود را از آن دور کنید و به چیز دیگری فکر کنید یا به چیز دیگری نگاه کنید تا علائم فروکش کنند.

داروها

گاهی ممکن است داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب تجویز شوند، به ویژه اگر فرد دچار افسردگی یا اضطراب نیز باشد. این داروها می‌توانند شامل مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)، بنزودیازپین‌ها یا بتابلوکرها باشند. این داروها ممکن است به تنهایی یا همراه با درمان‌های دیگر مانند CBT استفاده شوند.

سوالات متداول

• آیا ترایپوفوبیا درمان قطعی دارد؟ ترایپوفوبیا درمان قطعی ندارد، اما روش‌های مختلفی هستند که می‌توانند علائم آن را به طور قابل توجهی کاهش دهند. این روش‌ها شامل؛ درمان تحلیلی، درمان شناختی‌رفتاری، تکنیک‌های آرام‌سازی و دارودرمانی هستند.
• ترایپوفوبیا چه تأثیری بر زندگی روزمره می‌گذارد؟ وقتی ترایپوفوبیا شدید باشد، ممکن است روی زندگی روزمره‌تان تأثیر بگذارد؛ مثل اینکه نتوانید خوب کار کنید، به مدرسه بروید یا با بقیه معاشرت داشته باشید. بعضی از مشکلاتی که ممکن است پیش بیاید عبارت‌اند از: احساس افسردگی، استرس و عصبانیت، حملات پانیک و بی‌خوابی.
• چطور می‌توانم بفهمم ترایپوفوبیا دارم؟ برای فهمیدن اینکه ترایپوفوبیا دارید یا نه، باید به واکنش‌های خودتان نسبت به تصاویر یا اشیایی که الگوهای حفره‌دار یا دسته‌دسته دارند دقت کنید. اگر وقتی این الگوها را می‌بینید احساس ناراحتی شدید، تهوع، خارش، اضطراب یا حتی ترس می‌کنید، ممکن است دچار ترایپوفوبیا باشید. البته تشخیص دقیق‌تر نیاز به مراجعه به یک متخصص روانشناس دارد که با ارزیابی دقیق بتواند کمک کند و در صورت نیاز درمان مناسب را پیشنهاد دهد.

کلام آخر

ترایپوفوبیا ممکن است زندگی روزمره‌تان را تحت تأثیر قرار دهد اما با آگاهی و درمان‌های مناسب می‌شود تا حد زیادی آن را کنترل کرد. اگر احساس می‎کنید خودتان یا اطرافیان‌تان با این مشکل دست‌وپنجه نرم می‌کنید و نیاز به کمک دارید، می‌توانید از خدمات کلینیک روان‌پویشی آگاه برخوردار شوید.

منابع:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21834-trypophobia
https://www.verywellmind.com/trypophobia-4687678