چگونگی کمک به فرد بعد از اقدام به خودکشی

خودکشی به مرگی گفته می‌شود که بر اثر آسیب‌رساندن عمدی به خود و باهدف پایان‌دادن به زندگی رخ می‌دهد. خودکشی یک تهدید بی‌اهمیت یا نمایش نیست؛ بسیاری از اوقات واقعاً اتفاق می‌افتد و جان فرد را می‌گیرد. همچنین باتوجه‌به آمار و داده‌های معتبر نرخ خودکشی در ایران روبه‌افزایش است؛ بنابراین بسیار مهم است که هرگونه نشانه هشداردهنده یا تهدید به خودکشی را کاملاً جدی بگیریم و از آن پیشگیری کنیم. در این مقاله از وب‌سایت کلینیک آگاه با ما همراه باشید تا با بحران خودکشی و نحوه پیشگیری از آن در شرایط مختلف آشنا شوید.

دربارۀ خودکشی: تعریف، آمار و واقعیت‌ها

خودکشی به مرگی گفته می‌شود که در نتیجه آسیب‌زدن عمدی فرد به خود و با قصد پایان‌دادن به زندگی رخ می‌دهد. البته بین افکار خودکشی، اقدام به خودکشی و حتی تلاش برای خودکشی تفاوت‌هایی هست. افکار خودکشی یعنی وقتی که فرد به مرگ یا پایان‌دادن به زندگی فکر می‌کند، بدون اینکه کاری انجام دهد. اقدام به خودکشی یعنی وقتی که فرد برای آسیب‌زدن به خود یا پایان‌دادن به زندگی کاری انجام می‌دهد و تلاش برای خودکشی یعنی اینکه که فرد برای پایان زندگی واقعاً اقدام می‌کند؛ اما به دلایل مختلف جان خود را از دست نمی‌دهد.
 به این نکته هم توجه کنید که خودکشی در بین تمام افراد جامعه دیده می‌شود و ممکن است هرکس را تحت‌تأثیر قرار دهد. در واقع این اتفاق یکی از علل اصلی مرگ‌ومیر به شمار می‌رود و آمارها نشان می‌دهد که سالانه حدود ۴ تا ۶ هزار نفر در ایران بر اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند. هرچند به دلیل انتشار محدود داده‌های رسمی آمار دقیق و کاملی در دسترس نیست.

چه کسانی در معرض خطر خودکشی قرار دارند؟

بر اساس وب‌سایت clevelandclinic هر فردی ممکن است در معرض خطر خودکشی باشد. در واقع این پدیده الگوی مشخص و یکسانی ندارد؛ ممکن است در افرادی که ظاهراً شاد هستند یا کسانی که احساس افسردگی می‌کنند و حتی افرادی که بین این دو حالت هستند، مشاهده شود. بااین‌حال، ممکن است خودکشی در گروه‌های زیر بیشتر دیده شود:

• افرادی که تجربه زندان یا بازداشت داشته‌اند.
• افراد ترنس، همجنس‌گرا یا بایسکشوال که توسط خانواده یا جامعه طرد می‌شوند.
• افرادی که از نظر اجتماعی دچار انزوا و تنهایی هستند.
• مهاجران یا پناهندگانی که نمی‌توانند با جامعه میزبان ادغام شوند.
• افرادی که بین ۱۵ تا ۲۴ سال یا بالای ۶۵ سال هستند.
• نظامیان و افرادی که سابقۀ خدمت نظامی دارند.
• افرادی که رویدادهای استرس‌زا و بحران‌هایی مثل جنگ یا بلایای طبیعی را تجربه کرده‌اند.
• افرادی که سابقۀ خانوادگی مشکلات روانی، مصرف مواد یا خودکشی داشته‌اند.
• افرادی که تجربۀ خشونت خانوادگی، سوءاستفاده جنسی یا کودک‌آزاری داشته‌اند.
• افرادی که به دلیل تجربۀ مشکلات سلامت روان برچسب خورده‌اند یا قضاوت می‌شوند.

البته به این نکته مهم توجه کنید که اگر فردی هر یک از موارد بالا را تجربه کرده، لزوماً قرار نیست خودکشی کند؛ اما ارائه حمایت‌های روان‌شناختی و مراقبت از این افراد اهمیت بیشتری دارد.

 دلایل و عوامل خطر خودکشی

خودکشی معمولاً در نتیجه تعامل عوامل روان‌شناختی، اجتماعی و محیطی بروز می‌کند. در واقع مجموعه‌ای از شرایط و فشارها فرد را به سمت این انتخاب سوق می‌دهند. برخی از این عوامل شامل موارد زیر است:

اختلالات روانی و افسردگی

برخی اختلال‌های روانی مانند افسردگی، اختلال مصرف مواد، اختلالات اضطرابی، اختلال استرس پس از سانحه، اسکیزوفرنی، اختلالات خوردن و اختلالات شخصیتی می‌توانند خطر خودکشی را افزایش دهند؛ اما هرکسی که چنین اختلال‌هایی را تجربه می‌کند لزوماً دست به خودکشی نمی‌زند.
 در واقع نکتۀ مهم‌تر این است که این اختلال‌ها چه‌قدر روی کیفیت زندگی فرد تأثیرگذار هستند. برای مثال افرادی که به دلیل درگیری با یک اختلال روانی مواردی مثل ناتوانی در انجام وظایف شغلی، مشکل در حفظ روابط عاطفی و اجتماعی، احساس انزوا و تنهایی یا رفتارهای تکانشی را تجربه می‌کنند، بیشتر احتمال دارد که به سمت خودکشی بروند.

فشارهای اجتماعی و خانوادگی

گاهی اوقات مواجهه با چالش‌ها و فشارهای زندگی مثل تجربه مرگ یک فرد عزیز، طلاق‌گرفتن و ازدست‌دادن شغل ممکن است به بروز افکار و رفتارهای خودکشی منجر شود. این خطر به‌ویژه زمانی بیشتر می‌شود که فرد مهارت‌های لازم برای مقابله با استرس یا حمایت اجتماعی کافی را در اختیار نداشته باشد.

مصرف مواد و الکل

مصرف مواد مخدر و الکل یکی از عوامل مهم در افزایش خطر خودکشی محسوب می‌شود. این مواد می‌توانند با تأثیر مستقیم بر عملکرد مغز قدرت قضاوت، کنترل تکانه و تصمیم‌گیری منطقی را کاهش دهند. در چنین شرایطی، فرد ممکن است واکنش‌های شدیدتر و ناگهانی‌تری نسبت به مشکلات روانی یا فشارهای زندگی نشان دهد. همچنین، مصرف طولانی‌مدت مواد و الکل اغلب با بروز افسردگی و اضطراب همراه است و این هم‌زمانی می‌تواند خطر خودکشی را افزایش دهد.

سابقه اقدام قبلی

سابقۀ اقدام به خودکشی یکی از قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های خطر خودکشی در آینده به شمار می‌رود. افرادی که درگذشته اقدام ناموفق به خودکشی داشته‌اند، معمولاً آسیب‌پذیری روانی بیشتری دارند و در مواجهه با استرس‌ها و بحران‌های جدید احتمال بازگشت افکار خودکشی در آن‌ها بالاتر است.

عوامل هویتی

برخی عوامل هویتی مانند جنسیت، نژاد، گرایش جنسی و سن می‌توانند بر افزایش خطر خودکشی تأثیر بگذارند. برای مثال برخی اقلیت‌های جنسیتی مانند افراد LGBTQ، در معرض خطر بیشتری برای خودکشی قرار دارند. گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۴۳٪ از افراد ترنسجندر سابقۀ تلاش برای خودکشی داشته‌اند. همچنین افراد دارای معلولیت نیز سه برابر بیشتر از دیگران افکار خودکشی را تجربه می‌کنند.

تجربه تروما در کودکی

تجربۀ تروما یا ضربۀ روانی در دوران کودکی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر برای خودکشی محسوب می‌شوند. تروما می‌تواند شامل تجربه مواردی مثل ازدست‌دادن یکی از والدین، آزار و اذیت همسالان یا تجربۀ بی‌توجهی عاطفی از طرف والدین باشد. همچنین هرچه فرد تجربه‌های تروماتیک بیشتری داشته باشد، احتمال تلاش برای خودکشی هم افزایش می‌یابد.

علائم هشداردهنده خودکشی که باید جدی بگیریم

در ادامه طیف مختلفی از علائم هشداردهنده خودکشی را باتوجه‌به مقاله‌ای در وب‌سایت medicalnewstoday بررسی می‌کنیم:

نشانه‌های رفتاری

فردی که به خودکشی فکر می‌کند، ممکن است قصدش را به‌صورت غیرمستقیم نشان دهد؛ بنابراین برخی رفتارها را نباید به بهانه تلاش برای جلب‌توجه نادیده گرفت. از جمله این رفتارها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بخشیدن یا واگذارکردن وسایلی که برای فرد ارزش عاطفی دارند
• صدمه‌زدن عمدی به بدن برای کاهش یا تخلیه درد روانی
• تحقیق و پرس‌وجو درباره راه‌های پایان‌دادن به زندگی
• تماس یا نزدیک‌شدن به دوستان یا اعضای خانواده، به‌ویژه برای خداحافظی
• ابراز محبت افراطی یا بیان خشم افراطی
• بی‌علاقگی نسبت به فعالیت‌هایی که قبلاً برای فرد لذت‌بخش بوده‌اند
• کناره‌گیری از روتین روزمره زندگی؛ مانند نرفتن به محل کار یا مدرسه

نشانه‌های کلامی

نشانه‌های رفتاری و گفتاری هم می‌توانند نشان دهند که فرد به خودکشی فکر می‌کند. از جمله این نشانه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• صحبت‌کردن مستقیم یا غیرمستقیم درباره خودکشی
• ابراز تمایل به مردن یا زنده نماندن
• صحبت درباره یک برنامه مشخص برای خودکشی
• گفتن این‌که احساس می‌کند، سربار دیگران است
• ابراز خشم شدید یا تمایل به انتقام‌جویی
• بیان احساس گرفتاری و نداشتن راه فرار
• صحبت درباره افسردگی شدید یا این‌که رنج زندگی غیرقابل‌تحمل است

تغییرات احساسی و خلقی

تغییرات محسوس در خلق‌وخو نیز می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که فرد به خودکشی فکر می‌کند یا در حال برنامه‌ریزی است. این تغییرات عبارت‌اند از:

• سابقه داشتن مشکلات سلامت روان
• علائم روان‌پریشی، مانند قطع ارتباط با واقعیت یا باور به چیزهایی که وجود خارجی ندارند
• احساس ناامیدی، درماندگی یا بی‌تفاوتی عمیق نسبت به زندگی
• خشم، تحریک‌پذیری یا بی‌قراری شدید
• افسردگی یا اضطراب شدید و مداوم
• احساس شرم یا تحقیر
• تنهایی یا گوشه‌گیری
• نوسانات شدید و ناگهانی خلق‌وخو
• احساس سربار بودن برای دیگران

برای اینکه یک فرد در معرض خطر خودکشی قرار داشته باشد، لازم نیست همه نشانه‌های هشداردهنده را هم‌زمان نشان دهد. در واقع، حتی بروز یک نشانه نیز می‌تواند علامتی جدی باشد و نباید نادیده گرفته شود.

چگونگی کمک به فرد بعد از اقدام به خودکشی

اگر یکی از اطرافیانتان تلاشی برای خودکشی داشته است، پس از ثابت‌شدن شرایطش برای کمک به او نکات زیر را مدنظر داشته باشید:

نحوه صحبت کردن با فرد

معمولاً صحبت‌کردن با کسی که اقدام به خودکشی کرده است برای اطرافیان دشوار است، زیرا احساس می‌کنند نمی‌دانند چه بگویند و پیداکردن کلمات مناسب برایشان دشوار است. بااین‌حال رعایت موارد زیر که در سایت mind گفته‌شده می‌تواند برای داشتن یک مکالمه مؤثر کمک کند:

• حتی اگر نمی‌دانید دقیقاً چه بگویید، سعی کنید فقط با حضورتان و با مهربانی و همدلی محیطی ایجاد کنید که در آن فرد احساس پذیرفته‌شدن، حمایت، امنیت و درک‌شدن کند.
• اگر فرد نمی‌خواهد صحبت کند، ناراحت نشوید یا او را مجبور به صحبت نکنید. ممکن است صحبت راجع به آنچه از سر گذرانده برایش سخت باشد. پس اجازه دهید خودش زمان گفتگو را تعیین کند.
• سعی کنید راجع به جزئیات چیزی نپرسید و از سؤال‌های باز استفاده کنید. یعنی سؤالاتی که پاسخشان بیشتر از «بله» یا «خیر» است. مثلاً سؤالاتی مثل «چه احساسی داشتی؟» یا «بعدش چه اتفاقی افتاد؟» بهتر هستند.
• فعالانه گوش دهید. این کار نشان می‌دهد که شما واقعاً به حرف‌هایش گوش می‌دهید و سعی می‌کنید بفهمید چه اتفاقی افتاده یا چه احساسی داشته است. برای مثال می‌توانید قسمتی از حرف‌هایش را تکرار کنید.
• سعی کنید همان‌طور که قبلاً با او رفتار می‌کردید، رفتار کنید. تغییر رفتار مثل ترحم، دلسوزی یا حتی فاصله‌گرفتن ممکن است حالش را بدتر کند.

چه جملاتی را نباید بگوییم؟

حتی اگر عصبانی یا ناراحت هستید، از دادن احساس گناه یا سرزنش‌کردن او خودداری کنید. گفتن جملاتی مانند «چطور تونستی این کار رو با ما بکنی؟» با سرزنش‌کردن فرد باعث می‌شوند، حالش بدتر شود. به‌جای آن بگویید: «خدا رو شکر که هنوز هستی.» همچنین از گفتن جملاتی که مشکلات فرد را کوچک جلوه می‌دهند مثل «خیلی‌ها از تو بدترند» هم خودداری کنید.

ایجاد محیط امن

محیط امن، یعنی محیطی با کاهش دسترسی به ابزارهای خطرناک، ایجاد فضای روانی امن، ابراز حمایت عاطفی خانواده و اطرافیان و پیگیری منظم درمان شکل می‌گیرد. درنهایت این موارد به فرد کمک می‌کند احساس کنترل و امنیت بیشتری داشته باشد و احتمال تکرار رفتارهای آسیب‌زا کاهش می‌یابد.

پیگیری درمان و حمایت مستمر

در لحظات پس خودکشی که به مرگ منجر نشده است، ابتدا دریافت مراقبت‌های پزشکی فوری و سپس مراقبت‌های روانی اهمیت زیادی دارد. یعنی پس از ثابت‌شدن وضعیت فرد بهتر است او را تشویق کنید جلسات روان‌درمانی را هرچه سریع‌تر آغاز کند. درمانگر در طی جلسات تلاش می‌کند در مرحله اول فضای امنی برای او ایجاد کند تا بدون ترس از قضاوت صحبت کند. سپس به او مهارت‌های مقابله‌ای برای مدیریت چالش‌های زندگی آموزش می‌دهد. استفاده از مهارت‌ها درصورتی‌که افکار خودکشی بازگردند خیلی کمک‌کننده است.

جلوگیری از خودکشی؛ اقدامات فوری در شرایط بحرانی

اگر متوجه شدید یکی از اعضای خانواده یا دوستانتان به خودکشی فکر می‌کند یا نشانه خطرناکی در او مشاهده می‌کنید، این نشانه‌ها را جدی بگیرید و حتماً با حفظ آرامش مداخله کنید؛ مداخله فوری شما می‌تواند جان او را نجات دهد. در چنین شرایطی انجام موارد زیر ممکن است خطر را رفع کند:

راجع به افکار و احساسات خودکشی صحبت کنید

همان‌طور که قبلاً هم اشاره کردیم، بهتر است با فردی که قصد خودکشی دارد، راجع به افکار و احساساتش صحبت کنید. این کار خطر اقدام به خودکشی را بیشتر نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از آن داشته باشد. در واقع گفت‌وگوی آرام، همدلانه و به‌دور از قضاوت این پیام را به فرد منتقل می‌کند که تنها نیست و اطرافیان برایش ارزش قائل‌اند. همچنین احساس ارتباط داشتن با دیگری می‌تواند حتی موقتاً احساس ناامیدی را کم کرده و فرد را آرام کند.

حذف ابزارهای خطرناک

در محل زندگی فرد، وسایل خطرناک مثل داروها، الکل، مواد مخدر، اشیای تیز، سلاح گرم یا سایر ابزارهای خطرناک که ممکن است باعث آسیب شوند را از دسترس او خارج کنید.

تماس با مراکز اورژانسی و تخصصی

اگر متوجه شدید یکی از اطرافیانتان در شرایط بحرانی قرار دارد و قصد خودکشی دارد، منتظر نمانید و حتی در صورت تردید با فوریت‌های اجتماعی به شماره ۱۲۳ تماس بگیرید. این خط متعلق به سازمان بهزیستی کشور است و مشاوران به‌صورت رایگان، محرمانه و ۲۴ساعته آماده کمک‌رسانی هستند. مشاوران اورژانس اجتماعی می‌توانند با مداخله به‌موقع مانع از تشدید بحران شوند و جان فرد را نجات دهند. در هر شرایطی حفظ جان فرد در اولویت است و مداخله زودهنگام می‌تواند مسیر بهبود را هموار کند.

پیشگیری از خودکشی در بلندمدت

در ادامه چند راهکار پیشگیری از خودکشی در بلندمدت را نیز بررسی می‌کنیم:

نقش خانواده و دوستان

خانواده و دوستان نزدیک نقش مهمی در حمایت عاطفی از افراد آسیب‌پذیر دارند. ارتباط گرم، همدلانه و بدون قضاوت می‌تواند احساس تنهایی، طردشدگی و ناامیدی را به طور قابل‌توجهی کاهش دهد. در واقع زمانی که فرد احساس کند شنیده و درک می‌شود و تنها نیست، کمتر به خودکشی فکر می‌کند.

آموزش مهارت‌های مقابله‌ای

آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، یکی دیگر از روش‌های مهم برای پیشگیری بلندمدت از خودکشی است. مدیریت استرس، تنظیم هیجان، حل مسئله و افزایش تاب‌آوری روانی از جمله مهارت‌های مقابله‌ای هستند. این مهارت‌ها به فرد کمک می‌کنند تا در مواجهه با استرس، ناکامی و هیجانات شدید احساس کنترل بیشتری داشته باشد و به‌جای آسیب‌زدن به خودش، راهکارهای سالم‌تری را انتخاب کند. آموزش این مهارت‌ها نیز معمولاً از طریق جلسات روان‌درمانی یا کارگاه‌های آموزشی انجام می‌شود.

تقویت شبکه حمایتی

یک شبکه حمایتی قوی شامل خانواده، دوستان، همکاران و حتی گروه‌های اجتماعی یا حمایتی است که فرد در آن‌ها احساس تعلق و امنیت می‌کند. وجود چنین شبکه‌ای می‌تواند به‌عنوان یک عامل محافظتی مهم در برابر خودکشی عمل کند؛ زیرا باعث کاهش احساس انزوا و افزایش امید به آینده می‌شود.

مشاوره خودکشی و کمک تخصصی

روان‌درمانی و مشاوره تخصصی یکی از مؤثرترین راهکارها برای پیشگیری از خودکشی است. کمک‌گرفتن از روان‌شناس یا روان‌درمانگر گامی آگاهانه برای بهبود سلامت روان و حفظ جان و زندگی است. در واقع بسیاری از افرادی که با افکار خودکشی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، در صورت شروع جلسات روان‌درمانی می‌توانند راه‌های درستی برای کنارآمدن با مشکلات خود پیدا کنند؛ در نتیجه خودکشی دیگر برایشان راه‌حل نیست.

چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟

اگر یکی از اعضای خانواده یا دوستانتان احساس ناامیدی شدیدی دارد و معتقد است زندگی بیهوده و بی‌معناست یا اگر مدام راجع به خودکشی صحبت یا به آن فکر می‌کند، بهتر است هرچه سریع‌تر به یک روان‌شناس مراجعه کند. همچنین اگر فرد قبلاً سابقه خودکشی داشته یا هم‌زمان با افکار خودکشی، تغییرات رفتاری مانند گوشه‌گیری، اختلال خواب، کاهش عملکرد شغلی یا تحصیلی و مصرف مواد را نیز تجربه می‌کند، مراجعه به درمانگر اهمیت بیشتری دارد.
 اگر هر یک از این شرایط را تجربه می‌کنید، برای شروع جلسات روان‌درمانی می‌توانید به‌صورت حضوری یا آنلاین از کلینیک روان پویشی آگاه نوبت بگیرید. در این کلینیک روان‌درمانگران باتجربه و بامهارت کافی آماده کمک به شما هستند.

انواع روش‌های درمانی موثر

در روان‌درمانی رویکردهای مختلفی برای بهبود سلامت روان وجود دارد که باتوجه‌به شرایط فرد یکی از آن‌ها توصیه می‌شود. دو مورد از این رویکردها شامل موارد زیر است:

1. روان‌درمانی شناختی رفتاری یکی از رایج‌ترین و علمی‌ترین روش‌هاست که به فرد کمک می‌کند الگوهای فکری منفی و ناکارآمد را شناسایی و اصلاح کند. این روش نقش مؤثری در کاهش ناامیدی و افزایش مهارت‌های مقابله‌ای دارد. در کنار آن، درمان‌های مبتنی بر تنظیم هیجان، درمان‌های حمایتی و در برخی موارد، دارودرمانی تحت‌نظر روان‌پزشک نیز می‌توانند به کاهش شدت علائم کمک کنند.
2. روان‌درمانی پویشی نیز یکی دیگر از رویکردهای روان‌درمانی است که می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از خودکشی ایفا کند. این رویکرد بر شناسایی و درک تعارض‌های ناهشیار، هیجانات و احساسات سرکوب‌شده و تجربه‌های حل‌نشده گذشته تمرکز دارد. این درک عمیق باعث می‌شود فرد به‌تدریج بتواند هیجانات خود را به شیوه‌ای سالم‌تر بیان کند و راه‌هایی برای مواجهه با رنج روانی بیابد.

مشاوره آنلاین یا حضوری؟

انتخاب بین مشاوره آنلاین و حضوری به شرایط فرد، شدت علائم و نحوه دسترسی به خدمات درمانی بستگی دارد. مشاوره حضوری معمولاً برای افرادی که در بحران حاد قرار دارند یا نیاز به ارزیابی دقیق‌تری دارند، گزینه مناسب‌تری است؛ زیرا ارتباط چهره‌به‌چهره امکان مداخله بهتر را فراهم می‌کند. در مقابل، مشاوره آنلاین می‌تواند برای افرادی که دسترسی محدود به خدمات حضوری دارند، گزینه بهتری باشد. هر دو این روش‌ها اگر در چارچوب اصول حرفه‌ای انجام شوند، نقش مهمی در حمایت روانی و پیشگیری از خودکشی ایفا می‌کنند.

جمع‌بندی

در این مقاله راجع به خودکشی صحبت کردیم. خودکشی پدیده‌ای پیچیده است که تحت‌تأثیر عوامل مختلف روان‌شناختی، اجتماعی و محیطی شکل می‌گیرد. متأسفانه این اتفاق ممکن است هر فردی رو تحت‌تأثیر قرار دهد و طبق آمار در سال‌های اخیر آمار آن افزایش‌یافته است. البته روش‌های متعددی نیز برای پیشگیری از این اتفاق وجود دارد. یکی از این روش‌ها مراجعه به روان‌درمانگران است که می‌تواند از تشدید افکار خودکشی جلوگیری کند. همچنین در مواقع بحرانی می‌توانید با اورژانس اجتماعی به شماره ۱۲۳ یا ۱۴۸۰ تماس بگیرید.

سایر منابع:
https://www.health.com/condition/depression/why-do-people-commit-suicide