تأثیر خواب بر سلامت کودکان

یکی از زیباترین صحنه‌هایی که هر پدر و مادری به یاد دارد، زمانی است که به چهرهٔ دلبندش هنگام خواب خیره می‌شود. در مقابل، کودکی که از شدت بی‌خوابی کلافه شده و گریه می‌کند، به والدین احساس درماندگی می‌دهد. در چنین شرایطی والدین هر تلاشی را برای خواباندن فرزندشان انجام می‌دهند.

در این موقعیت‌ها شخصِ پرسشگر کنجکاو است بداند چرا برخی کودکان راحت‌تر می‌خوابند اما برخی دیگر به سختی به خواب می‌روند؛ یا اینکه نگرانی‌هایی دربارهٔ مدت‌زمان خواب کودکش دارد. با بزرگ‌تر شدن کودکان، پرسش‌هایی دربارهٔ مکان خواب، محیط خواب، عادت‌های پیش از خواب، کابوس‌ها و اضطراب‌های شبانهٔ آن‌ها بیشتر می‌شود.

راستی، آیا می‌توان الگویی ثابت و مشخص برای خواب کودکان در نظر گرفت؟ در این بلاگ از کلینیک روان‌پویشی آگاه، قرار است دربارهٔ خواب کودک صحبت کنیم.

تأثیر خواب بر سلامت جسمانی و روانی کودک

نوزاد تازه‌متولدشده بیشتر اوقات در خواب است. با افزایش سن و رشد مغز، نیاز کودکان به خواب کمتر می‌شود؛ زیرا در زمان بیداری می‌توانند محیط را کشف کنند و مسیر رشدشان شکل تازه‌ای می‌گیرد. خواب برای رشد کودک ضرورتی اساسی است.

بر اساس نوشتهٔ منتشرشده در مجلهٔ sleep Medicine، خواب نامناسب در کودکان؛ از جمله کم‌خوابی، الگوی خواب نامنظم و اختلالات خواب، باعث کاهش توانایی‌های شناختی آن‌ها از قبیل کاهش هوش و تمرکز می‌شود. همچنین خواب ناکافی بر سلامت جسمانی آن‌ها اثر می‌گذارد؛ یکی از این اثرات، افزایش وزن است. زمانی که کودکان دچار بی‌خوابی می‌شوند، اشتهای‌شان افزایش پیدا می‌کند؛ در حالی‌که سوخت‌وساز بدن کاهش یافته است. به همین دلیل کودکانی که کمتر می‌خوابند، در معرض چاقی و افزایش وزن قرار می‌گیرند.

مقالهٔ منتشرشده در مجلهٔ Journal of Clinical Sleep Medicine نشان می‌دهد نوزادانی که الگوهای خواب ناکافی یا پراکنده دارند، در بزرگسالی مستعد مشکلات عصبی ـ رفتاری هستند. کودکانی که به‌طور جدی از مشکلات خواب رنج می‌برند، بیش از دیگران در خطر اضطراب و افسردگی قرار دارند؛ در تأیید این موضوع، محتوای مجلهٔ Sleep and Health بیان کرده است که بین کیفیت خواب کودکان و سلامت روان آن‌ها ارتباطی قوی وجود دارد.

کودکانی که از مشکل نقص‌توجه ـ بیش‌فعالی، اتیسم یا مشکلات اضطرابی رنج می‌برند نیز اغلب دچار اختلالات خواب هستند. یکی از اقدامات مهم برای این گروه، بهبود وضعیت خواب‌شان است؛ زیرا خوابِ باکیفیت عملکردهای شناختی مثل تمرکز، توجه، حافظه و تنظیم هیجان را بهبود می‌دهد.

بهترین ساعت خواب برای کودکان

با توجه به سن کودک، زمان خواب و بیداری او مشخص می‌شود. انتظار می‌رود کودکانِ کم‌سن زودتر بخوابند و در طول روز چرت‌های پراکنده‌ای داشته باشند. با افزایش سن، میزان خوابِ روزانه کاهش پیدا می‌کند. آنچه اهمیت دارد نظم در الگوی خواب کودکان است؛ اینکه آنان بدانند در ساعت معینی باید به خواب بروند و در زمان مشخصی بیدار شوند.

این نظم در خوابیدن نه‌تنها منجر به افزایش کیفیت خواب کودکان می‌شود؛ بلکه محیطی امن و پیش‌بینی‌پذیر در خانه و در زندگی روزمرهٔ آن‌ها ایجاد می‌کند. همان‌طور که می‌دانیم، هر چه محیط زندگی کودک پیش‌بینی‌پذیرتر باشد، احساس امنیت و اعتمادش به محیط افزایش پیدا می‌کند. کودکی که محیط را امن ارزیابی کند، اضطراب و بی‌قراری کمتری تجربه خواهد کرد.

فراهم‌کردن ساعت خواب منظم بر عهدهٔ والدین است و جزء قوانین خانواده به حساب می‌آید.

چگونه اعتماد به نفس کودک را افزایش دهیم؟

میزان خواب مورد نیاز در سنین مختلف

بنیاد ملی خواب آمریکا (National Sleep Foundation) میزان خواب مورد نیاز کودکان را  به شکل زیر بیان می‌کند:

• نوزادان ۰ تا ۳ماهه: ۱۴ تا ۱۷ ساعت؛ شامل چرت‌های روزانه
• نوزادان ۴ تا ۱۱ماهه: ۱۲ تا ۱۵ ساعت؛ شامل چرت‌های روزانه
• کودکان ۱ تا ۲ساله: ۱۱ تا ۱۴ ساعت؛ شامل چرت‌های روزانه
• کودکان ۳ تا ۵ساله: ۱۰ تا ۱۳ ساعت؛ شامل چرت‌های روزانه
• کودکان ۶ تا ۱۳ساله: ۹ تا ۱۱ ساعت؛ خوابِ شبانهٔ اصلی، بدون چرت

مشکلات رایج خواب در کودکان

• خواب و خلق‌وخوی کودک:

اگرچه خواب ضرورت رشدی است؛ اما نشانه‌ای از خلق‌وخوی فطری کودک هم به حساب می‌آید. خلق‌وخوی هر کودک با عواملی مثل میزان تحرک، واکنش به محرک‌های بیرونی، توانایی سازگاری با تغییرات محیطی، الگوی خواب‌وبیداری، خورد و خوارک، شدت بروز احساسات و میزان حساسیت به محرک‌ها مشخص می‌شود؛ به‌طور کلی اینکه فردی شاد است یا عبوس.

کودکی که الگوی خواب منظمی ندارد، به‌سختی به خواب می‌رود و با کمترین سر‌وصدای محیطی از خواب می‌پرد، به احتمال زیاد نوزادی با خلق‌وخوی سخت است. کودکانی با خلق‌وخوی آرام کمترین دردسر را در موضوع خواب دارند. الگوی خواب کودکان نشانه‌ای است تا خلق‌وخوی آن‌ها را بهتر بشناسیم، تفاوت‌شان را با دیگران از جمله خواهر و برادرشان به رسمیت بشناسیم و خود را متناسب با نیازهای فرزند سازگار کنیم تا در نهایت محیطی امن تجربه کنند و رشد خوبی پشت سر بگذارند.

درست است که خلق‌وخوی کودکان فطری است و ارتباط مستقیمی با الگوی خواب آن‌ها دارد؛ اما خانواده به‌عنوان محیط تسهیل‌کننده نقش پررنگی در بهبود الگوی خواب کودک دارد. مطلب منتشرشده در مجلهٔ Public Health گویای جایگاه والدین در تنظیم الگوی خواب کودکان است. الگوهای خواب از همان سال‌های ابتدایی زندگی تثبیت می‌شوند و تحت‌تأثیر محیط خانوادگی قرار دارند؛ بنابراین آموزش والدین و بهبود بهداشت خواب نوزادان اهمیت فراوانی دارد.

• مشکلات جسمانی و خواب در کودکان:

گاهی کودکان به علت مشکلات جسمانی خواب آشفته‌ای دارند یا در حین خواب، بیدار شدن‌های مکرر را تجربه می‌کنند. این مشکلات می‌تواند شامل لوزه‌های بزرگ باشد که نفس کشیدن را برای آن‌ها دشوار می‌کند، تشنج در خواب، آسم یا آلرژی که کیفیت خواب کودک را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

• پاراسومنیا (اختلالات غیرعادی در خواب):

• راه رفتن در خواب
• وحشت شبانه (بیدار شدن با فریاد در حالی که کودک هوشیاری ندارد و بعد از بیداری چیزی به یاد نمی‌آورد)
• کابوس‌های مکرر (رویاهای ترسناک که کودک را از خواب بیدار می‌کند)
• دندان‌قروچه

تغییر شرایط زندگی کودک:

تغییر محل زندگی یا مدرسه، طلاق والدین و اتفاقات ناگوار دوران کودکی، حتی اگر از نظر بزرگسالان ساده به نظر برسند، می‌توانند برای کودک معنای دشواری داشته باشند؛ مثلاً گیر کردن در دستشویی یک پاساژ. هر اتفاق اضطراب‌آمیز ممکن است رد پایش را در خواب کودک به شکل‌های مختلفی از قبیل سخت به خواب رفتن، رویاهای ناگوار یا از خواب پریدن‌های مکرر نشان دهد.

ممکن است با جداسازی محل خواب کودک از والدین، تغییراتی در خواب او مشاهده شود. بنابراین والدین باید بدانند چه زمانی و به چه شکلی مکان خواب کودک را جدا می‌کنند تا از مشکلات پیشگیری شود.

• حرف زدن در خواب:

کودکان ممکن است با ورود به مراحل رشدی جدید مشکلاتی در خواب نشان دهند. این نشان می‌دهد که در هر مرحلهٔ رشدی، کودک با اضطراب‌هایی روبه‌روست و در تلاش است آن‌ها را حل‌وفصل کند.

نقش والدین و مشکلات خواب در کودکان

خواب چیست؟ یک پدیدهٔ صرفاً زیستی است یا ابعاد گسترده‌تری دارد؟

به نظر می‌رسد برای مواجههٔ مؤثر والدین با مشکلات خواب کودکان، لازم است نگرش ما نسبت به خواب تغییر کند. واقعیت این است که خواب پدیده‌ای صرفاً زیستی نیست. خواب و رویاهای کودک، ما را به واقعیت‌های درون روانی او وصل می‌کند.

نکتهٔ قابل توجه این است که برای بهبود خواب کودک، باید به زمان‌های بیداری او توجه داشت. ما زمانی می‌توانیم به آسودگی به خواب رویم که مطمئن باشیم افراد قابل اعتماد و در دسترس، بعد از بیداری همچنان حضور دارند. خوابیدن در دنیایی پر از ناامنی و تهدید، دشوار است. تصور کنید در شرایط جنگی هستید و هر لحظه دشمن شما را با گلوله تهدید می‌کند؛ خوابیدن در این موقعیت نه تنها ناممکن، بلکه تهدیدکنندهٔ جان و بقای شماست.

کودکی که بزرگسال امنی ندارد تا نیازهای او را به شکل در دسترس، پاسخگو و ایمن ببیند و پاسخ دهد، قطعاً احساس ناامنی می‌کند. برای درک بهتر، نوزادی را تصور کنید که هر شب قبل از خواب زیر پستان مادر به خواب می‌رفت. اکنون که از شیر جدا شده است، خوابیدن برای کودک نوپا، آن هم به شکلی متفاوت از قبل—بدون پستان مادر—پدیده‌ای دردناک است. نوزاد نه صرفاً به جهت احساس سیری، بلکه به سبب احساس امنیتی که از پستان دریافت می‌کرد، به خواب می‌رفت.

حال که کودک بزرگ‌تر شده است، به جای پستان، نمادی جایگزین می‌شود تا پیام امنیت برای او داشته باشد. با فهم این مطلب، دیگر عجیب نیست که برخی کودکان اصرار دارند آن عروسک مشخصی که به آن وابسته‌اند، در بستر کنار بالش‌شان قرار بگیرد.

تعیین وقت مشاوره از روانشناس کودک

چگونه والدینی با پیام صلح و امنیت برای کودکی با مشکلات خواب باشیم؟

وقتی کودکمان در شرایط آشفته‌ای قرار می‌گیرد—چه در بیداری و چه بعد از خواب‌های آشفتهٔ شبانه—لازم است نسبت به آنچه تجربه می‌کند گشودگی داشته باشیم و به شکل کنجکاوانه به دنبال فهم تجربهٔ او باشیم.

کودکان، به‌ویژه در سنین پایین، نمی‌دانند در حال تجربهٔ چه نوع احساسی هستند. ما با کلامی کردن آنچه تجربه می‌کنند، در واقع قطب‌نمایی ارزشمند برای شناسایی زوایای تاریک درونشان هدیه می‌دهیم. احساسات آن‌ها را به رسمیت بشناسیم و مهم‌تر از هر چیز، تلاش نکنیم به سرعت آن‌ها را حذف کنیم. بلکه کمک کنیم تا وجود احساساتی مثل خشم، غم، نفرت، سردرگمی و اضطراب را تجربه کنند و در برابر آن‌ها دوام بیاورند.

گاهی لازم است کودک ترسیده را در آغوش بگیریم و مطمئنش کنیم که در کنارش هستیم تا در آن لحظه احساس امنیت پیدا کند. گاهی هم کافی است سکوت کنیم و اجازه دهیم با هر ابزاری که در اختیار دارد، آنچه تجربه می‌کند—در خواب یا بیداری—برای بزرگسالان قابل اعتماد بازگو کند. روایت تجربه‌ها به کودک کمک می‌کند تا اتفاقاتی که از سر گذرانده است دوباره سازماندهی شده و معنایی برای آن‌ها پیدا کند.

 جمع‌بندی

خواب نامناسب کودک، از جمله کم‌خوابی، الگوی خواب نامنظم و اختلالات خواب، باعث کاهش توانایی‌های شناختی مثل هوش و تمرکز می‌شود و بر سلامت جسمانی او نیز اثر می‌گذارد.

تلاش برای بهبود خواب کودک، گام‌هایی کوچک اما مهم برای فراهم کردن بستر امنیت او هستند. اگر کودک شما به شکل جدی از مشکلات خواب رنج می‌برد، ممکن است وقت آن رسیده باشد که برخی مسائل در فضای ارتباطی خانواده بازبینی شود؛ از این رو مراجعه به درمانگران کودک و نوجوان گزینهٔ پیشنهادی ماست.