پرخاشگری در نوجوانان
رفتارهایی مانند فریاد کشیدن، دعوا کردن و توهین در نوجوان، نه همیشه، اما گاهی میتواند طبیعی باشد. بیرونآمدن از حالوهوای کودکی تغییراتی در احساسات و روابط ایجاد میکند که ممکن است باعث پرخاشگری شود. رفتارهای پرخاشگرانۀ نوجوان همیشه منفی نیست؛ خشم پنجرهای است به دنیای درونروانی او. خشم مسیر گذار از موقعیت کودک مطیع و سربهراه تا بزرگسال مستقل را برای نوجوان هموار میکند. ابراز سالم خشم کمک میکند تا فضای روانی و مرزهای شخصیمان را بهتر شکل بدهیم. زمانی مشکل ایجاد میشود که خشم نتواند بهطور سالم بیان شود؛ در این شرایط، نوجوان ممکن است به رفتارهای نابهنجار و افراطی رو بیاورد، مخصوصاً وقتی احساس کند والدین اعتماد و باورشان را نسبت به او از دست دادهاند؛ موضوعی که در ادامه بیشتر توضیح داده میشود.
در این مقاله از وبسایت «کلینیک روانپویشی آگاه»، قرار است دربارۀ پرخاشگری در نوجوانان حرف بزنیم.
تعریف پرخاشگری در نوجوانان
پرخاشگری یعنی خشم کنترلنشدهای که به شکل ناسالم بروز پیدا کند. طبق مقالهای در سایت PubMed Central، پرخاشگری رفتاری تعریف میشود که نوجوان عمداً به خودش، دیگری یا اشیا آسیب میزند؛ چه از نظر جسمی، کلامی یا روانی.
انواع پرخاشگری در نوجوانان
- پرخاشگری مستقیم
رفتارهای فیزیکی مانند ضربه زدن، لگد زدن، هل دادن یا هر اقدام فیزیکی که به کسی آسیب برساند، و رفتارهای کلامی مانند توهین، تحقیر، تمسخر، فریاد زدن یا هر گفتار دردناک و بیرحمانه برای ناراحت یا عصبانی کردن دیگری یا قلدری کردن.
- پرخاشگری غیرمستقیم
ابراز پنهانی خشم با شایعهساختن و طرد کردن دیگران.
- پرخاشگری منفعلانه
مقاومتهای غیرمستقیم، اهمالکاری یا رفتارهای عمدی اما پنهان مانند به تأخیر انداختن وظایف یا نادیده گرفتن دیگران.
- پرخاشگری به سمت خود
رفتارهایی مانند خودتخریبی، خودسرزنشی یا آسیب به خود.
- پرخاشگری نمادین
ابراز خشم از طریق فعالیتهای نمادین و خلاقانه مانند نقاشی، داستاننویسی یا بازیهای کامپیوتری خشن.
دریافت مشاوره از روانشناس نوجوان
علائم پرخاشگری در نوجوانان
پرخاشگری نوجوان میتواند به شکلهای مختلف ابراز شود. برخی علائم پرخاشگری، طبق سایت Health Line، به شرح زیر است:
- ناسزاگویی و فریاد کشیدن بر سر والدین یا خواهر و برادر
- عصبانیت شدید، بدخلقی یا رفتارهای ناگهانی
- خراب کردن وسایل خود یا دیگران
- تمسخر، قلدری یا طرد کردن همسالان
- دروغگویی، بدگویی یا شایعهساختن در مورد همسالان
- زورگویی یا بازی دادن دیگران برای کنترل آنها
- تهدید به آسیب به خود یا دیگران
همچنین بخوانید: مهارت کنترل هیجان در نوجوانان
علت پرخاشگری در نوجوانان
پرخاشگری دلایل مختلفی دارد، از مسائل زیستی گرفته تا روانی. پرخاشگری، هرچند مخرب، روشی برای مدیریت روابط بینفردی و خودتنظیمی است. معمولاً پرخاشگری راهحلی ناسازگارانه برای قابلتحملتر کردن حالات روانی سخت و طاقتفرساست.
- جستجوی هویت و استقلال
نوجوان میخواهد بداند: «من چه کسی هستم؟». او نیاز دارد خودش را مستقل نشان دهد و ارزشها و نیازهایش را بشناسد. نوجوان برای استقلالش فضایی میخواهد تا افکار و احساساتش را داشته باشد. زمانی که والدین فضای کافی برای استقلال به نوجوان نمیدهند، او احساس میکند تحت کنترل والدینش است و با پرخاشگری سعی میکند این فضای شخصی را برای خودش بسازد.
- تغییرات شناختی نوجوان
در نوجوانی ذهن او رشد میکند و میتواند مسائل را از زاویههای مختلف ببیند. متوجه میشود که همه چیز آنطور که والدینش میگفتند، نیست. در نتیجه با قوانین و انتظارات والدین مخالفت میکند و بحث راه میاندازد. این توانایی جدید میتواند باعث رفتارهای پرخاشگرانه شود.
- بیدار شدن امیال جنسی در نوجوان
در کنار تغییرات بدنی و شناختی، امیال جنسی نوجوان در این دوره با شدت بیشتری نسبت به دورههای قبلی برانگیخته میشوند. این امیال برای نوجوان با شرم همراه است. چون تحمل شرم برای او سخت است، ممکن است این احساسات را به شکل خشم و پرخاشگری نشان دهد.
- تجربیات کودکی
پرخاشگری نوجوانی که در کودکی تجربیات آسیبزا و تلخی داشته است، بازتابی از رنجهای اوست. تصویر شکننده و ضعیفی که نوجوان از خودش در کودکی ساخته، در نوجوانی با رفتارهای خشن خود را نشان میدهد. نوجوان به جای گفتگو برای حل این تعارضات، با رفتارهای خشن میخواهد این ضعف و احساس ترس را پنهان کند.
- رفتار والدین
وقتی والد با رفتارهای خشن راه را برای ارتباط مناسب با فرزندش میبندد، ناکامیهایی ایجاد میکند که زمینهساز خشم شدید در نوجوانی است. از طرف دیگر، اگر والدین از دوران کودکی با فرزندشان با خشونت رفتار کرده باشند، تنها تصویری که کودک از فرد مقتدر در ذهن دارد، والد پرخاشگر است. او نیز در دوران نوجوانی با پرخاشگری رفتار میکند تا نشان دهد میتواند محیط را کنترل کند. علاوه بر والدین پرخاشگر، والدینی که اصلاً خشمشان را نشان نمیدهند و حد و مرزی برای فرزندشان نمیگذارند نیز نوجوانان پرخاشگر تربیت میکنند. با این رفتار والدین، نوجوان احساس رهاشدگی و بیارزشی میکند، انگار هیچکس مراقب او نیست و پناهی ندارد. او با خشم سعی میکند احساس بیارزشی و عدم تعلقش را بیان کند.
- مکانیسم دفاعی
نوجوان هنوز مهارت کافی برای مدیریت چالشها و احساسات سخت و غیرقابلتحمل مثل ترس، شرم یا اضطراب ندارد. او با متهم کردن یا زیر سؤال بردن دیگران، این احساسات را به بیرون منتقل میکند تا تحملشان آسانتر شود. نوجوان با استفاده از خشم سرپناه و سقفی برای خود میسازد تا از خودش در برابر احساسات ناخوشایند محافظت کند. همچنین نوجوان گاهی دنیا را سیاه و سفید میبیند؛ یا همه چیز خیلی خوب است یا خیلی بد. وقتی کسی یا چیزی در نظر نوجوان بد باشد، پرخاشگری نسبت به آن نیز بیشتر میشود. خشم مانند سپری است که از نوجوان مراقبت میکند.
- احساس عدم کنترل
امروزه فضای اجتماعی و رسانهها با گزینههای مختلف، پیدا کردن هویت را برای نوجوان سختتر کردهاند. نوجوان ناگهان در دنیایی پرتاب میشود که مسیر مشخصی برای هویتش ندارد. برای او احساس سردرگمی ایجاد میشود؛ او نمیداند چگونه فردی باشد و فضای اجتماعیاش چقدر قابل پیشبینی است. وقتی میبیند آرمانهایش با واقعیت فاصله دارند و رسانهها دنیا را غیرقابلکنترل نشان میدهند، ترس نوجوان بیشتر میشود. ابهام و سردرگمی با ترس همراه میشود و گاهی خشم لباسی است که نوجوان بر تن احساسات دیگری مانند ترس میکند.
- اثبات خود و توانمندیهایش
نوجوان در این دوره به دنبال پیدا کردن هویتش است و میخواهد به دیگران استقلال و قدرتش را نشان دهد. این رفتار شبیه رقابت یا مبارزهای با والدین است تا نشان دهد: «خودم میتوانم از پسش بربیام». دلیل این رفتارهای خودمحورانه، اثبات خود و نیازهایش است. نوجوان با پرخاشگری میخواهد به دیگران نشان دهد که بینیاز از کمک دیگران است و انگار با این رفتارها خودش را به دنیای بزرگسالی وارد میکند.
- تغییرات زیستی و هورمونی
تغییرات هورمونی هنگام ورود به دورۀ نوجوانی، مانند افزایش هورمونهای کورتیزول و تستوسترون، احتمال پرخاشگری را افزایش میدهد. علاوه بر آن، تغییرات زیستی و بدنی مانند رشد بخشهایی از مغز، تغییرات فوقکلیوی و افزایش ضربان قلب باعث میشود از زمان وقوع یک اتفاق تا رسیدن به نقطۀ اوج خشم، خیلی سریع و در مدت کوتاهی اتفاق بیفتد. این عامل نوجوان را مستعد انفجار و بروز خشم میکند.
پرخاشگری در نوجوانان پسر
نقشهای جنسیتی در نوجوانی رنگ و بوی جدیتری به خود میگیرند. نوجوان با توجه به خانواده، گروه همسالان، رسانهها و باورهای فرهنگی جامعه، هویت زنانه و مردانۀ خود را تعریف میکند. بر اساس مطالعهای در سایت Neuroscience News، انتظارات اجتماعی و کلیشههای مردانگی مانند قدرت و موقعیت روی احساسات نوجوان تأثیر دارند. اگر پسر نوجوان احساس کند مردانگیاش تهدید شده است، برای اثبات خود پرخاشگری میکند. این پرخاشگری در پسران بیشتر واکنشی و کلامی است تا منفعلانه. پسرانی که فشار بیشتری از این نقشهای جنسیتی احساس کنند، پرخاشگرتر میشوند.
همچنین بخوانید: افسردگی در نوجوانان
راههای مقابله و درمان پرخاشگری در نوجوانان
نوجوانی دورهای پرچالش است، اما هر رفتار پرخاشگرانهای به معنای مشکل جدی و فاجعه نیست. این مسیر پرپیچوخم نوجوانی با دستاندازهای بسیار، طبیعی است و همیشه نیاز به درمان ندارد. با این حال، نباید رفتارهای نوجوانمان را بیش از حد ساده ببینیم. حضور ما بهعنوان فردی حمایتگر و راهنما در این مسیر به نوجوان کمک میکند. گاهی پیچهای جادۀ نوجوانی باعث زمینخوردن یا پرتاب شدن از مسیر اصلی میشود که در این صورت مداخله و کمکهای جدیتر لازم است.
- برقراری ارتباط سازنده با نوجوان
نوجوان با رشد ذهنی بهتر متوجه نشانههای اجتماعی میشود و میتواند دیدگاه دیگران را درک کند. وقتی نوجوان در ارتباط با ما رابطهای حمایتگرانه تجربه کند؛ یعنی شنیده و درک شده است، ظرفیت مشارکت در روابط همدلانه و دوطرفه نیز افزایش مییابد.
- ایجاد فضای کافی برای خودمختاری و استقلال نوجوان
نوجوان در این دوره به دنبال هویتش است و سعی میکند با آزمایش ایدهها و ارزشهای جدید، خودش را بشناسد. برای مستقل شدن نیاز دارد کمی از خانواده فاصله بگیرد. او میخواهد خودش افکار و احساساتش را مدیریت کند. واکنشهای تند نوجوان همیشگی و ترسناک نیستند. با دادن فضایی کافی به نوجوان، کمکم متوجه میشود نیازی به رد کردن همه ارزشهای گذشته نیست. وقتی نوجوان را مجبور کنیم در مسیری حرکت کند که ما برایش مشخص کردهایم، او عصبانیتر شده و از ما فاصله میگیرد. دادن فضای مناسب به معنای رها کردن نوجوان نیست؛ بلکه همراهی و قدم زدن با او در این مسیر است تا ایمنی بیشتری تجربه کند.
- شنیدن و گفتگو با نوجوان
گوش دادن به خشم به معنای تأیید آن نیست. بهتر است دربارۀ موضوعی که نوجوان را عصبانی کرده صحبت کنیم. معمولاً خشم او دربارهٔ چیزهایی است که برایش مهماند. زمانی که خشم نوجوان فروکش کرد، به او فرصت دهیم صحبت کند. نوجوان در این شرایط نیازمند گوش شنوایی است تا احساساتش را بیان کند.
- کنار گذاشتن دلیل و منطق هنگام پرخاشگری
توضیح دلیل و منطق در لحظۀ عصبانیت شنیده نمیشود. صحبتهای منطقی ما و اشاره به اشتباهات نوجوان، او را عصبانیتر میکند. نباید حرفهای غیرمنطقی و گاهی خطرناک نوجوان را زیر سؤال ببریم. خشم نوجوان اوج میگیرد و بعد فروکش میکند. بیشتر از اینکه نوجوانمان پررو یا گستاخ باشد، بدانیم با موجی از خشم طرفیم که تمام میشود. اگر پرخاشگری نوجوان شما را ناراحت یا عصبانی کرده است، بعد از آرام شدن، ناراحتی و نگرانیتان را با او در میان بگذارید. نوجوان در این سن میتواند احساسات دیگران را هم درک کند.
- کمک گرفتن از رواندرمانگر
در ارتباط درمانی، درمانگر فضایی برای نوجوان فراهم میکند تا احساسات و تعارضات درونیاش را بشناسد. با شناسایی تصاویر منفی که نوجوان از خود یا دیگری دارد، میتوان او را به سمت راهبردهای پختهتر هدایت کرد. همراهی با نوجوان کمک میکند تا به هویت منسجمی دست یابد و احساسات متضاد را بهتر تحمل کند. گفتگو با نوجوان دربارهٔ احساسات و تجربیاتش به جای پرخاشگری، به درک و مدیریت بهتر این احساسات کمک میکند.
همچنین بخوانید: مهارت کنترل هیجان در نوجوانان
نقش والدین و معلمان در کنترل پرخاشگری نوجوان
در کنار تغییرات نوجوان، خانواده و جامعه هم روی رفتارهای سازگار و ناسازگار او تأثیر میگذارند. اگر در ارتباط با نوجوان از روشهایی مانند ایجاد احساس گناه و عذاب وجدان، قهر کردن، طرد کردن یا فاصله گرفتن استفاده کنیم، نوجوان بیشتر در معرض خطر قرار میگیرد. ممکن است با این روشها بخواهیم نوجوان را کنترل کنیم، اما گاهی این رفتارها بیشتر از قوانین سختگیرانه و چارچوبهای سفتوسخت خانواده آسیب میزنند. هرچند نوجوان ممکن است به هر دوی این رفتارها واکنش شدیدی نشان دهد.
اگر والد نوجوانی باشید، احتمالاً اکنون در دهۀ ۴۰ یا ۵۰ زندگی خود هستید. این دوره برای شما هم چالشهایی دارد. وقتی نوجوان برای استقلالش تلاش میکند و مرزی بین شما و خودش میکشد، ممکن است احساس کنید فرزندتان را از دست میدهید. ترس از دست دادن کنترل اوضاع ممکن است شما را به سمت اعمال محدودیتهای بیشتر سوق دهد. بهتر است هم احساسات و افکار خود را ببینید و هم نیاز نوجوان به جدایی و استقلال را درک کنید. همانطور که نوجوان در مسیر پختگی و استقلال حرکت میکند، والدین نیز تغییر خواهند کرد. با قدم گذاشتن در مسیر پختگی و تغییر، بارها و بارها احساسات متناقضی مانند خشم تجربه میشوند.
ساختار ارتباط نوجوان با والد در این دوره تغییر میکند. در نتیجه حضور افرادی حامی و قابل اعتماد، مانند معلمان، بهعنوان راهنما در زندگی نوجوان نقش مهمی دارد. خودمختاری هم لذتبخش است و هم مسئولیتها و فشارهای درونی برای نوجوان به همراه دارد. نوجوان دوست دارد در این مسیر پیچدرپیچ راهنمایی شود، اما به دلیل تمایل به حفظ استقلال، در برابر راهنماییهای خانواده مقاومت بیشتری میکند. به همین دلیل، افرادی خارج از چارچوب خانواده بهتر میتوانند این نقش را ایفا کنند. اعتماد و ارتباط سازنده با نوجوان در او احساس شایستگی ایجاد میکند و احساس توانمندی در مسیر خودمختاری و استقلال میتواند پرخاشگری نوجوان را کاهش دهد.
نتیجهگیری
خشم معمولاً برای ما پذیرفتهشده نیست و ابراز آن در نوجوانی هم والدین و هم نوجوان را نگران میکند. پرخاشگری نوجوان علت مشخصی ندارد و به عوامل زیستی، شناختی، اجتماعی و فرهنگی بستگی دارد. تلاش برای از بین بردن سریع خشم ممکن است آن را بیشتر کند. پیدا کردن دلایل خشم به جای سرزنش آن، کنترلش را آسانتر میکند. باید فضایی برای نوجوان ایجاد کنیم تا احساساتش را با کلمات بیان کند، نه با رفتارهای مخرب.
1 دیدگاه
اولین کسی باشید که در مورد این مطلب اظهار نظر می کند.