هافوفوبیا (فوبیای لمس شدن) چیست؟

آیا تا به حال لمس سادۀ یک نفر باعث شده درون‌تان به هم بریزد؟ نه از روی خجالت یا ناراحتی، بلکه با اضطرابی شدید، انگار چیزی در درون‌تان فریاد بزند: «نزدیک نشو.» فوبیای لمس شدن یا همان هافوفوبیا، تجربه‌ای است واقعی، سهمگین و گاهی ناتوان‌کننده. حتی فکرش هم می‌تواند فرد را به مرز حملۀ پانیک برساند. این وضعیت، تجربه‌ای سنگین است، نه چون عجیب یا نادر است، بلکه چون اکثر اوقات بد برداشت می‌شود، نادیده گرفته می‌شود، یا با حساسیت‌های دیگر اشتباه گرفته می‌شود. در این مقاله از وبلاگ کلینیک روانپویشی آگاه، قصد داریم در مورد هافوفوبیا، علائم و راهکارهای درمانی‌اش صحبت کنیم. 

هافوفوبیا یا ترس از لمس شدن چیست؟

فرض کنید کسی بخواهد دست شما را بگیرد یا آرام روی شانه‌تان بزند، اما همین تماس ساده باعث شود قلب‌تان تند بزند، دست‌هایتان بلرزد یا حتی حالت تهوع پیدا کنید. این همان احساسی است که فرد دارای هافوفوبیا دارد؛ یعنی ترسی واقعی و شدید از لمس فیزیکی توسط دیگران.

هافوفوبیا نوعی «فوبیا» است؛ یعنی ترسی شدید و غیرمنطقی از چیزی مشخص، در اینجا لمس شدن. این مشکل می‌تواند روابط اجتماعی را سخت کند و زندگی فرد را محدود سازد، حتی اگر خود او بداند که ترسش منطقی نیست.

با این حال، هافوفوبیا با برخی شرایط دیگر که ممکن است به اشتباه مشابه به نظر برسند، تفاوت‌های مهمی دارد. یکی از این شرایط، حساسیت به لمس یا آلودینیا است. در ادامه در مورد تفاوت این دو مفهوم صحبت می‌کنیم. 

• هافوفوبیا: مشکل روانی است. فرد به دلیل ترس (معمولاً ناشی از تجربه‌های بد یا ضربه روحی) از لمس شدن می‌ترسد. این ترس می‌تواند باعث اضطراب، تنگی نفس یا حتی غش شود. درمان معمولاً با روان‌درمانی، به‌خصوص رفتاردرمانی شناختی، انجام می‌شود.
• آلودینیا: مشکل عصبی و جسمی است. در این حالت حتی یک لمس خیلی آرام هم باعث درد واقعی می‌شود. علت آن آسیب یا التهاب عصب‌هاست و درمان روی کاهش درد و درمان علت اصلی متمرکز است.

به طور خلاصه: هافوفوبیا ترس است، آلودینیا درد. هر دو می‌توانند باعث شوند فرد از تماس بدنی دوری کند، اما دلیل‌شان فرق دارد.

علائم و نشانه‌های هافوفوبیا

بر اساس اطلاعات وب‌سایت clevelandclinic، مهم‌ترین علامت هافوفوبیا ترس و اضطراب شدید هنگام لمس شدن است. این اضطراب می‌تواند آن‌قدر زیاد باشد که بدن هم واکنش نشان دهد، مثل:

• تند یا نامنظم شدن ضربان قلب
• قرمز شدن پوست
• عرق کردن زیاد
• لرزش یا تکان خوردن بدن
• نفس کشیدن سریع و سطحی
• کهیر زدن
• حالت تهوع یا حتی استفراغ
• غش کردن

کودکانی که از لمس شدن می‌ترسند ممکن است رفتارهایی مثل این داشته باشند:

•  چسبیدن بیش از حد به والد یا مراقب
•  گریه‌های شدید
•  بی‌حرکت ماندن هنگام لمس
•  عصبانیت یا حمله‌های شدید

در بعضی افراد، لمس شدن می‌تواند باعث حمله پانیک شود؛ یعنی حمله‌ای ناگهانی با علائم جسمی شدید. بیشتر کسانی که هافوفوبیا دارند، می‌دانند این ترس با خطر واقعی تناسب ندارد، ولی کنترل آن برایشان سخت است.

هافوفوبیا وقتی به عنوان «فوبیا» شناخته می‌شود که:

1. تقریباً هر بار که لمس می‌شوید، این واکنش‌ها را تجربه کنید
2. این مشکل زندگی روزمره و روابط شما را به‌طور جدی تحت تأثیر بگذارد
3. حداقل شش ماه یا بیشتر ادامه پیدا کند

تفاوت هافوفوبیا و اوتیسم

گاهی اوقات هافوفوبیا و اوتیسم با هم اشتباه گرفته می‌شوند، چون در هر دو حالت ممکن است فرد از تماس بدنی خوشش نیاید یا در جمع احساس راحتی نکند. اما دلیل این رفتارها کاملاً متفاوت است.

هافوفوبیا یعنی ترس شدید و خاص از لمس شدن. برای کسی که هافوفوبیا دارد، حتی یک دست دادن ساده، بغل دوستانه یا لمس روی شانه می‌تواند اضطراب، تپش قلب یا حالت تهوع ایجاد کند. ترس مستقیم از لمس، قلب ماجراست و ریشه روانی دارد.

بخوانید از دو بلاگ اوتیسم در کودکی / اوتیسم در بزرگسالی

اوتیسم اما وضعیتی گسترده‌تر است که مغز را در نحوه ارتباط و فهم دنیای اجتماعی تحت تأثیر قرار می‌دهد. افراد اوتیستیک ممکن است لمس شدن را دوست نداشته باشند، اما این فقط یکی از ویژگی‌های آن‌هاست. دلیل اصلی رفتارشان، چالش در فهم علائم اجتماعی، ارتباط با دیگران و رفتارهای روزمره است، نه ترس مستقیم از لمس.

دلایل و عوامل به‌وجود آمدن هافوفوبیا 

هافوفوبیا یعنی ترس یا ناراحتی شدید از تماس بدنی. علت دقیقش مشخص نیست، اما چند چیز می‌تواند باعثش شود:

• وراثت و ژنتیک: بعضی‌ها به دلیل ژنتیک، بیشتر مستعد ترس و اضطراب هستند. اگر در خانواده شما کسی مشکل فوبیا یا اضطراب دارد، احتمال اینکه شما هم بگیرید بیشتر است.
• یاد گرفتن از خانواده: بعضی وقت‌ها این ترس را از رفتار دیگران یاد می‌گیریم. مثلاً اگر وقتی بچه بودیم، اطرافیان از تماس بدنی دوری می‌کردند یا واکنش منفی نشان می‌دادند، ذهن ما هم یاد می‌گیرد که لمس شدن چیز امنی نیست.
• تجربه‌های خیلی بد یا آسیب‌زا (تروما): اگر کسی تجربه آزار جنسی، حمله بدنی یا هر اتفاق بدی که با لمس همراه بوده داشته باشد، این اتفاق می‌تواند باعث شود از هرگونه تماس بدنی بترسد. حتی دست دادن ساده ممکن است یادآور آن تجربه آسیب‌زا باشد و احساس تهدید ایجاد کند. مثل ضرب‌المثل «مار گزیده، از ریسمان سیاه و سفید هم می‌ترسد».
•  تجربه‌های منفی کوچک‌تر: حتی تجربه‌هایی که خیلی شدید نبوده‌اند، مثل وقتی کسی بدون اجازه وارد حریم شخصی‌مان شده یا زور گفته، می‌توانند باعث شوند کم‌کم از لمس شدن احساس بدی پیدا کنیم.

راهکارها و روش‌های درمان هافوفوبیا

خبر خوب این است که فوبیاهای خاص، مثل هافوفوبیا، معمولاً به‌خوبی درمان می‌شوند و نرخ موفقیت آن‌ها حتی به ۸۰ تا ۹۰ درصد می‌رسد. برای درمان این مشکل، روش‌های مختلفی وجود دارد:

• دارودرمانی

گاهی روان‌پزشک داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب تجویز می‌کند تا نشانه‌های هافوفوبیا کاهش پیدا کنند. این داروها معمولاً وقتی بیشترین اثر را دارند که همراه با روان‌درمانی استفاده شوند. طبق گفته بروس کامرون (مشاور دارای مجوز در تگزاس)، افرادی که هافوفوبیا دارند، اغلب هم‌زمان دچار اضطراب یا افسردگی هم هستند. درمان این مشکلات زمینه‌ای با دارو می‌تواند به کاهش ترس کمک کند.

•  روان‌درمانی

 درمان مواجهه‌ای: فرد به‌تدریج و در شرایط کنترل‌شده، با موقعیت یا چیزی که از آن می‌ترسد روبه‌رو می‌شود و هم‌زمان تکنیک‌های آرام‌سازی را تمرین می‌کند.

درمان شناختی ـ رفتاری (CBT): این روش به شناسایی و اصلاح افکار منفی و تحریف‌شده‌ای می‌پردازد که ترس را تقویت می‌کنند.

• راهکارهای خودیاری

علاوه بر کمک گرفتن از متخصص، برخی تمرین‌ها و تغییرات در سبک زندگی هم می‌توانند مؤثر باشند:

• تمرین ذهن‌آگاهی: کمک می‌کند فرد در لحظه حال بماند و اضطراب کمتری را تجربه کند.
• تمرین‌های تنفسی: با چند نفس آرام و عمیق می‌توان ضربان قلب و تنش بدن را پایین آورد.
• فعالیت بدنی منظم: ورزش استرس کلی بدن را کم می‌کند و آرامش بیشتری به فرد می‌دهد.
• آرام‌سازی عضلانی: منقبض و سپس رها کردن عضلات به احساس کنترل بیشتر بر بدن کمک می‌کند.
• تغذیه سالم و متعادل: تغذیه مناسب علاوه بر سلامت جسم، آرامش روان را هم افزایش می‌دهد.
• پرهیز از مواد مخدر و الکل: این مواد اضطراب را در بلندمدت بدتر می‌کنند و مانع شفافیت ذهن می‌شوند.

سوالات پرتکرار

1. آیا کودکان هم ممکن است دچار هافوفوبیا شوند؟ بله. کودکان هم می‌توانند در نتیجۀ تروما یا الگوهای رفتاری یاد گرفته‌ شده دچار این ترس شوند. مداخلۀ زودهنگام برای درمان این فوبیا، خیلی مهم است.
2. آیا هافوفوبیا درمان دارد؟  درمان قطعی وجود ندارد، اما روش‌هایی مانند رفتاردرمانی شناختی (CBT) و مواجهه‌درمانی می‌توانند شدت علائم را به‌شدت کم کنند. تمرکز درمان بر مدیریت ترس و اضطراب ناشی از تماس است، نه اینکه ترس را کامل از بین ببرند.
3. آیا هافوفوبیا می‌تواند بر روابط تأثیر بگذارد؟  بله. ترس از لمس می‌تواند بر روابط عاطفی، دوستی‌ها و روابط خانوادگی اثر بگذارد. فرد باید مدام گوش به‌زنگ باشد که کسی به او دست نزد. اگر کسی به او دست بزند ممکن است واکنشی تند نشان بدهد که باعث دلخوری و ناراحتی بقیه می‌شود. دیگران فکر می‌کنند او از آن‌ها خوشش نمی‌آید. همین مسائل باعث می‌شود روابط‌‌‌‌شان شکرآب شود.
4. هافوفوبیا چه ارتباطی با PTSD دارد؟  اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یکی از علل رایج هافوفوبیا است، مخصوصاً اگر فرد تجربۀ خشونت یا تجاوز جنسی داشته باشد. تماس بدنی می‌تواند محرکی برای یادآوری خاطرۀ آسیب‌زا باشد.
5. آیا هافوفوبیا می‌تواند به‌طور ناگهانی ایجاد شود؟ بله. اگرچه اغلب ریشه در تجربیات گذشته دارد، اما بروز ناگهانی می‌تواند بخاطر یک تروما یا اتفاق تحریک‌کننده جدید رخ دهد. تغییرات هورمونی سریع یا برخی اختلالات عصبی هم می‌توانند نقش داشته باشند.
6. آیا هافوفوبیا با صرفاً دوست نداشتن تماس فیزیکی یکی است؟ خیر. دوست نداشتن لمس و تماس فیزیکی ترجیح شخصی است، شما دوست ندارید کسی به شما دست بزند. اما اگر کسی به شما دست زد، نمی‌ترسید و واکنش شدید و تندی نشان نمی‌دهید، غش نمی‌کنید، گُر نمی‌گیرید. اما هافوفوبیا اختلال اضطرابی ناتوان‌کننده است که با ترس شدید و اجتناب از تماس بدنی همراه است. فردی که دچار هافوفوبیا است کهیر می‌زند، زیاد عرق می‌کند، قرمز می‌شود، می‌لرزد یا حتی غش می‌کند.

کلام آخر

ترس از لمس شدن می‌تواند تجربه‌ای گیج‌کننده باشد. ممکن است باعث شود تنها شوید و ارتباط‌تان با بقیۀ آدم‌ها کمرنگ شود. اگر احساس می‌کنید این ترس زندگی‌تان را تحت ‌تاثیر قرار داده است، روان‌درمانگران کلینیک روان‌پویشی آگاه آماده‌ هستند تا در این مسیر به شما کمک کنند.