دیر حرف زدن کودک

والدینی را تصور کنید که هر روز با اشتیاق منتظر شنیدن اولین کلمات کوچولویشان هستند، اما روزها می‌گذرند و هنوز آن لحظۀ جادویی فرا نرسیده است؛ یا اگر هم رسیده، کلمات کودک واضح و قابل فهم نیست. صحبت کردن به کودکان کمک می‌کند بهتر با دیگران ارتباط برقرار کنند و توانایی‌های فکری و عاطفی‌شان رشد کند. اگر کودک به موقع حرف نزند، ممکن است در برقراری ارتباط و یادگیری مهارت‌ها دچار مشکل شود. برای والدین، دیر حرف زدن فرزند موضوعی نگران کننده است، زیرا می‌تواند بر رشد اجتماعی و تحصیلی او اثر بگذارد. خبر خوب این است که این مشکل قابل تشخیص و درمان است.

در این مقاله از وبلاگ کلینیک روان‌پویشی آگاه، به موضوع دیر حرف زدن کودکان می‌پردازیم.

تعریف تأخیر در گفتار کودک

انجمن گفتار و زبان آمریکا (ASHA) تأخیر در گفتار را حالتی می‌داند که در آن کودک نسبت به همسالانش دیرتر به مهارت‌های گفتاری می‌رسد. به زبان ساده، اگر کودک در سن مناسب شروع به حرف زدن نکند یا در بیان کلمات و جمله‌ها مشکل داشته باشد، می‌گوییم دچار تأخیر گفتار است. این تأخیر می‌تواند خودش را به شکل کم‌حرفی، مشکل در تلفظ یا دشواری در کنار هم قرار دادن کلمات نشان دهد.

از آنجا که گفتار و زبان ابزار اصلی کودک برای ارتباط با محیط و یکی از پایه‌های مهم رشد او هستند، تشخیص به‌موقع این تأخیر اهمیت زیادی دارد.

سن حرف زدن کودک

هر کودک با سرعت خودش رشد می‌کند. جدول‌های سنی فقط حدودی هستند و اگر فرزندتان کمی زودتر یا دیرتر شروع به حرف زدن کند، جای نگرانی نیست. مهم این است که روند رشدش پیگیری شود.

• تولد تا 6 ماهگی:

کودک از زمان تولد صداها را می‌شنود و با صدای گریۀ خود با دیگران ارتباط برقرار می‌کند. او حدود ۲ تا ۴ ماهگی، شروع به تولید صداهای ساده مانند «آاا» و «اِه» می‌کند. از ۴ تا ۶ ماهگی، آواهای ساده با حرکت لب و زبان مثل «ما» و «با» شنیده می‌شود و کودک شروع به تقلید صداهای اطراف می‌کند.

• 7 تا 12 ماهگی:

کودک صداها را پشت سر هم تکرار می‌کند (مثل «گاگا») و حدود یک‌سالگی اولین کلمات ساده مثل «ماما» یا «دادا» را می‌گوید. همچنین به اشاره‌ها و حرکات دیگران واکنش نشان می‌دهد.

• 13 تا 18 ماهگی:

در این بازه سنی، تعداد کلمات کودک بیشتر می‌شود و کم‌کم شروع به گفتن جملات کوتاه می‌کند. معمولاً ابتدا بیشتر از اسم‌ها استفاده می‌کند و به مرور فعل‌ها و صفت‌ها را نیز اضافه می‌کند. در این دوره کودک می‌تواند دستورهای ساده دیگران را هم بفهمد.

• 19 تا 24 ماهگی:

در این بازه سنی، دایره واژگان کودک ناگهان رشد می‌کند (انفجار زبان). کودک می‌تواند کلمات بیشتری یاد بگیرد و جملات دو تا چهار کلمه‌ای بسازد. در این سن کودک سوال‌ها و چراهای زیادی دارد.

• 25 تا 30 ماهگی:

در این سن، کودک جملات پیچیده‌تری می‌سازد، سوال‌های «کی؟»، «چی؟»، «کجا؟» می‌پرسد و کم‌کم مفهوم زمان‌ها و جمع‌ها را درک می‌کند. تلفظ صداهای دشوارتر مثل «ر» و «ث» نیز بهتر می‌شود.

• 3 سالگی:

کودک در ۳ سالگی می‌تواند جملات بلندتر و داستان‌های ساده بسازد. دایره لغاتش حدود ۳۰۰ کلمه می‌شود. همچنین می‌تواند داستان‌ها را دنبال کند و جملات خلاقانه یا بازیگوشانه به کار ببرد.

• 4 تا 5 سالگی:

در ۴ سالگی، کودک توانایی برقراری گفت‌وگوهای پیچیده‌تر با بزرگسالان را دارد، از صفات استفاده می‌کند و سوال‌ها را با دقت بیشتری می‌پرسد. دایره لغات او تا حدود ۲۵۰۰ کلمه می‌رسد و مفاهیم کلمات پیچیده‌تر را درک می‌کند.

کلینیک روانشناسی آگاه، خدمات تخصصی روانشناسی کودک را در سه بخش ارائه می‌دهد. مشاور آنلاین کودک، مشاور کودک در شیراز و روانشناس کودک در تهران. این مرکز با بهره گیری از روانشناسان متخصص و مجرب به مراجعین خود کمک می‌کند تا به بهزیستی روانی و رشد سالم کودکانشان دست یابند.

سن حرف زدن طبیعی در دختران

تحقیقات نشان می‌دهد معمولاً دخترها زودتر از پسرها شروع به حرف زدن می‌کنند. به طور متوسط، دختران اولین کلمات خود را حدود ۹ تا ۱۲ ماهگی می‌گویند و دایره واژگان‌شان سریع‌تر از پسرها رشد می‌کند. این تفاوت‌ها به عوامل زیستی، محیطی و همچنین تفاوت در شیوه تعامل والدین با دخترها و پسرها نسبت داده می‌شود. به عنوان مثال، مادران معمولاً با دخترانشان بیشتر صحبت می‌کنند وهمین موضوع باعث افزایش انگیزه و فرصت‌های بیشتری برای یادگیری زبان در آن‌ها می‌شود.

سن حرف زدن طبیعی در پسران

معمولاً پسرها کمی دیرتر از دخترها و به طور میانگین در ۱۰ تا ۱۴ ماهگی شروع به حرف زدن می‌کنند. رشد واژگان در پسران ممکن است کندتر باشد، اما اغلب تا سن دو سالگی جبران می‌شود. در بسیاری از موارد این تأخیر نسبی طبیعی است و بیشتر به عوامل زیستی و هورمونی مربوط می‌شود. البته تفاوت‌های فردی در میان پسران زیاد است و بسیاری از آن‌ها هیچ‌گونه تأخیری در حرف زدن ندارند. در مجموع، دخترها معمولاً کمی زودتر شروع به صحبت می‌کنند، اما این تفاوت‌ها طبیعی است و به معنی وجود مشکل نیست.

تفاوت‌های جنسیتی در رشد گفتار

مطالعات مختلف نشان داده‌اند دختران زودتر از پسران شروع به صحبت کردن می‌کنند و در یادگیری زبان پیشرفت بیشتری دارند. این تفاوت‌ها در جنبه‌های مختلف مانند شروع تولید کلمات، ترکیب آن‌ها و دایره واژگان دیده می‌شود.

دختران معمولاً بین ۹ تا ۱۲ ماهگی اولین کلمات ساده خود را می‌گویند، در حالی‌که پسران کمی دیرتر و حدود ۱۰ تا ۱۴ ماهگی این کار را انجام می‌دهند. همچنین دختران به طور میانگین حدود سه ماه زودتر از پسران شروع به گفتن جملات کوتاه می‌کنند. در بازه ۱۸ تا ۲۴ ماهگی، دختران به طور متوسط نزدیک به ۹۵ کلمه را می‌دانند و به کار می‌برند، اما پسران در همین سن حدود ۲۵ کلمه استفاده می‌کنند.

این تفاوت‌ها می‌تواند به عوامل زیستی مانند هورمون‌ها و همین‌طور شرایط محیطی و نوع ارتباط والدین با کودک مربوط باشد. البته این اختلاف‌ها معمولاً زیاد نیستند و با افزایش سن کم‌رنگ‌تر می‌شوند.

همچنین بخوانید: آیا کودکان اوتیسم حرف می‌زنند؟

علل تأخیر در گفتار کودکان

• عوامل ژنتیکی و بیولوژیکی

برخی کودکان به دلایل ژنتیکی دیرتر از بقیه شروع به حرف زدن می‌کنند. اگر در خانواده شما یا بستگان‌تان کسی در حرف زدن تأخیر داشته باشد، احتمال دارد کودک شما هم دیرتر شروع به صحبت کند. همچنین مشکلات فیزیکی مثل لب‌شکری، شکاف کام یا ضعف عضلات زبان و فک می‌تواند مانع از حرف زدن روان کودک شود. بیماری‌هایی مثل فلج مغزی هم ممکن است در روند گفتار کودک تأثیرگذار باشند.

• مشکلات شنوایی 

شنیدن درست صداها یکی از پیش‌نیازهای یادگیری زبان است. اگر کودک خوب نشنود، نمی‌تواند صداها را به‌درستی تقلید کند و حرف زدنش به تأخیر می‌افتد. مشکلات شنوایی می‌تواند دائمی یا موقتی باشد؛ مثلاً عفونت گوش می‌تواند باعث اختلال موقت در شنوایی شود و همین موضوع یادگیری زبان را به تعویق بیندازد. بنابراین تشخیص و درمان مشکلات شنوایی از همان دوران نوزادی اهمیت زیادی دارد.

• تأثیر محیط و کمبود محرک برای زبان

محیط خانه نقش بسیار مهمی در رشد گفتار کودک دارد. اگر کم با کودک صحبت کنیم، ممکن است او دیرتر شروع به حرف زدن کند. علاوه بر این، شرایط اقتصادی و اجتماعی خانواده نیز می‌تواند بر رشد زبانی کودک اثر بگذارد؛ زیرا در چنین شرایطی دسترسی والدین به کتاب و فرصت‌های آموزشی کمتر می‌شود. همچنین ممکن است به دلیل همین محدودیت‌ها، برخی اختلالات ژنتیکی که بر حرف زدن کودک اثر می‌گذارند، دیر تشخیص داده شوند.

• اختلالات عصبی‌رشدی و روان‌شناختی

وجود برخی اختلالات عصبی یا رشدی نیز می‌تواند روند حرف زدن را کند کند. به عنوان نمونه، کودکان مبتلا به اوتیسم معمولاً تماس چشمی کمتری برقرار می‌کنند و واکنش آن‌ها به صحبت یا بازی محدودتر است. شناسایی زودهنگام این اختلالات کمک می‌کند درمان‌های مؤثرتری آغاز شود و توانایی‌هایی مثل گفتار کمتر آسیب ببینند.

• دو زبانه بودن کودک

کودکانی که همزمان با دو زبان (مثلاً فارسی و انگلیسی) بزرگ می‌شوند، ممکن است کمی دیرتر از همسالان تک‌زبانه شروع به حرف زدن کنند. این تأخیر معمولاً موقت است و به مرور زمان جبران می‌شود. با این حال، اگر کودک در هر دو زبان مشکل داشته باشد، بهتر است با یک متخصص گفتاردرمانی مشورت شود تا احتمال وجود اختلال زبانی بررسی گردد.

همچنین بخوانید: علائم اضطراب در کودکان

علائم و نشانه‌های تأخیر در گفتار کودکان

تأخیر در گفتار می‌تواند با چند علامت واضح خودش را نشان دهد. اگر این نشانه‌ها را در کودک خود دیدید، بهتر است با یک متخصص مشورت کنید:

• حرف نزدن کودک در زمان مناسب

اگر کودکتان تا ۱۲ ماهگی هنوز کلماتی مثل «مامان» یا «بابا» را نمی‌گوید و فقط صداهای بی‌معنی مثل «آآآ» یا «بِبِ» می‌سازد، این می‌تواند نشانه تأخیر در حرف زدن کودک باشد.

• دایره واژگان کم

اگر کودکتان در ۱۸ ماهگی فقط چند کلمه ساده مثل «آب» یا «نان» بلد است و این تعداد کلمات در طول زمان زیاد نمی‌شود، ممکن است گفتارش دیرتر رشد کند. گاهی هم کودک در جمع خانوادگی کمتر صحبت می‌کند یا فقط از چند کلمۀ محدود استفاده می‌کند.

• مشکل در تلفظ کلمات

گاهی کودک کلمات را می‌گوید، اما تلفظش آن‌قدر واضح نیست که دیگران متوجه نشوند. مثلاً به جای «ماشین» می‌گوید «ماشِم» و اطرافیان معمولاً نمی‌فهمند منظورش چیست.

• ناتوانی در ساختن جملات کوتاه

کودک تا ۲ سالگی باید بتواند جملات دو یا چند کلمه‌ای بسازد، مثلاً بگوید «مامان آب» یا «بریم پارک». اگر کودک فقط کلمات را جدا جدا می‌گوید و نمی‌تواند آن‌ها را کنار هم بگذارد، ممکن است دچار تأخیر گفتار باشد.

• مشکل در برقراری ارتباط اجتماعی

کودکانی که در برقراری ارتباط با دیگران مشکل دارند، معمولاً علاقه‌ای به حرف زدن نشان نمی‌دهند. وقتی به آن‌ها سلام می‌کنید یا سوال می‌پرسید، پاسخی نمی‌دهند، تماس چشمی برقرار نمی‌کنند و ترجیح می‌دهند تنها باشند.

• مشکلات در درک گفتار دیگران

اگر کودک نمی‌تواند دستورات ساده‌ای مثل «بیا اینجا» یا «توپ را بده» را بفهمد و به آن عمل کند، ممکن است در درک زبان مشکل داشته باشد.

تشخیص تأخیر در حرف زدن

اگر فکر می‌کنید کودک‌تان دیر حرف می‌زند یا حرف‌هایش قابل فهم نیست، بهتر است به یک متخصص کودک مراجعه کنید.

راه‌های تشخیص دیر حرف زدن کودک عبارتند از:

• ارزیابی توسط گفتاردرمانگر

گفتاردرمانگر مثل مربی زبان با کودک بازی می‌کند و از او سوال‌هایی می‌پرسد تا ببیند چطور حرف می‌زند و چطور می‌فهمد. ممکن است از کودک بخواهد اسباب‌بازی‌ای را نشان دهد یا کلمه‌ای مثل «توپ» را بگوید و بعد واکنش او را بررسی کند.

• تست شنوایی

گاهی مشکل گفتار به دلیل نشنیدن درست صداهاست. متخصص با دستگاه‌های شنوایی‌سنج گوش کودک را بررسی می‌کند تا مطمئن شود سالم است. ممکن است صداهایی مثل زنگ یا موسیقی آرام پخش کند و واکنش کودک (مثل نگاه کردن یا برگرداندن سر) را بسنجد.

• بررسی پزشکی

اگر کودک مشکلاتی مثل لب‌شکری یا بیماری‌های عصبی داشته باشد، ممکن است دیرتر حرف بزند. مثلاً کودکی که لب‌شکری دارد، ممکن است در گفتن کلماتی مثل «مامان»، «پدر»، «فیل» یا «پرنده» مشکل داشته باشد. در این موارد پزشک باید شرایط جسمی و عصبی کودک را بررسی کند.

• کمک و گزارش والدین

والدین نقش مهمی در تشخیص اختلال‌های زبانی و گفتاری دارند، چون بیشتر وقت را با کودک می‌گذرانند و رفتارهای او را بهتر می‌بینند. اگر متوجه شدید کودک‌تان به اسم خودش واکنش نشان نمی‌دهد یا وقتی از او چیزی می‌خواهید متوجه نمی‌شود، بهتر است به متخصص مراجعه کنید.

روش‌های درمان تأخیر در گفتار

تأخیر در گفتار کودکان موضوعی حساس و مهم است و نیازمند پیگیری و درمان به‌موقع می‌باشد. خوشبختانه روش‌های متنوع و مؤثری برای کمک به کودکانی که در گفتار تأخیر دارند وجود دارد. در ادامه به مهم‌ترین روش‌های درمانی اشاره می‌کنیم:

• گفتاردرمانی و جلسات تخصصی

گفتاردرمانی یکی از اصلی‌ترین روش‌های درمان تأخیر در حرف‌زدن کودک است. گفتاردرمانگر با استفاده از بازی‌ها، تمرینات کلامی و فعالیت‌های جذاب سعی می‌کند مهارت‌های گفتاری و زبانی کودک را تقویت کند. اگر کودک در تلفظ حروف مشکل داشته باشد، درمانگر با تمرین‌های صوتی (مثل تکرار صداهای «م»، «پ» و «ب» ) به او کمک می‌کند تلفظ درست را یاد بگیرد. این جلسات به‌طور منظم و متناسب با نیاز هر کودک تنظیم می‌شوند.

• بازی‌درمانی و تمرینات زبانی در خانه

یکی از راه‌های مؤثر برای تقویت حرف‌زدن کودک، انجام بازی‌ها و تمرین‌های زبانی در خانه است. والدین می‌توانند با خواندن کتاب‌های تصویری، تکرار کلمات ساده، بازی‌های تعاملی (مثل بازی «چی کجاست؟» که در آن والد نام اشیاء مختلف را می‌گوید و کودک باید آن‌ها را نشان دهد) و حتی آوازخوانی، انگیزه کودک برای صحبت‌کردن را افزایش دهند. این فعالیت‌ها هم یادگیری واژگان را تقویت می‌کنند و هم درک زبانی کودک را بالا می‌برند.

• دارودرمانی در موارد خاص

در بعضی موارد که تأخیر در گفتار ناشی از مشکلات عصبی یا پزشکی است، پزشک ممکن است دارو تجویز کند. برای مثال، کودکانی که اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) دارند، ممکن است داروهایی برای بهبود توجه و تمرکز دریافت کنند که این موضوع به روند یادگیری گفتار و زبان آن‌ها کمک می‌کند. البته دارو همیشه در کنار گفتاردرمانی و سایر روش‌های آموزشی استفاده می‌شود و باید تحت نظر پزشک مصرف گردد. به‌طور کلی، دارودرمانی نقش مکمل دارد و جایگزین مداخلات آموزشی و درمانی اصلی نیست.

• مداخلات شنیداری و شنوایی

اگر مشکل شنوایی عامل تأخیر در گفتار باشد، درمان اختلالات شنوایی ـ مثل استفاده از سمعک یا جراحی‌های مربوطه ـ گامی مهم در بهبود گفتار کودک است. کودکانی که به دلیل عفونت‌های مکرر گوش دچار کم‌شنوایی شده‌اند، در صورت دریافت درمان پزشکی و گفتاردرمانی همزمان، معمولاً پیشرفت چشمگیری در گفتار خواهند داشت.

نکات مهم برای والدین در تقویت گفتار کودکان

والدین نقش بسیار مهمی در رشد زبان و گفتار کودکان دارند. با رعایت چند نکته ساده می‌توانید فرصت‌های مناسبی برای یادگیری زبان در کودک خود فراهم کنید و به رفع تأخیر حرف‌زدن او کمک کنید:

• ایجاد فرصت‌های بیشتر برای صحبت کردن

سعی کنید در طول روز با کودک خود بیشتر صحبت کنید و به حرف‌های او گوش دهید. حتی اگر کودک فقط صداهای ساده یا کلمات کوتاه می‌گوید، با علاقه واکنش نشان دهید. برای مثال، وقتی او می‌گوید «آب»، شما می‌توانید پاسخ دهید: «آره، این آب خنکه! دوست داری بیشتر بخوری؟»

• تقلید و بازتاب صداها و کلمات کودک

وقتی کودک صدا یا کلمه‌ای می‌گوید، همان را تکرار کنید و کمی آن را واضح‌تر و کامل‌تر بیان کنید. این کار باعث می‌شود او احساس کند صحبت‌هایش اهمیت دارد و تشویق شود بیشتر تمرین کند. برای مثال، اگر می‌گوید «ما»، شما بگویید: «آره، ما! ما می‌ریم پارک.»

• خواندن کتاب‌های تصویری و داستان‌های ساده

خواندن کتاب با تصاویر رنگی و ساده به کودک کمک می‌کند لغات جدید یاد بگیرد و با زبان بیشتر آشنا شود. سعی کنید هنگام خواندن از کودک سؤال بپرسید و او را تشویق کنید به تصاویر نگاه کند و نام اشیاء را بگوید. مثلاً بگویید: «این چیه؟ بله، یه گربه.»

• تعامل کلامی به جای تماشای زیاد تلویزیون یا موبایل

تماشای زیاد تلویزیون یا بازی با موبایل فرصت صحبت‌کردن را از کودک می‌گیرد و باعث می‌شود کمتر با محیط و افراد اطراف خود ارتباط برقرار کند. برخی تأخیرهای گفتاری و رفتاری که شبیه علائم اوتیسم به نظر می‌رسند، ممکن است ناشی از استفاده زیاد تلویزیون و موبایل و کمبود تعامل والدین باشند و با کاهش زمان صفحه‌نمایش و افزایش فعالیت‌های تعاملی بهبود یابند.

بهتر است زمان بازی و صحبت‌کردن با کودک را افزایش دهید و از فعالیت‌های تعاملی مثل بازی‌های گروهی استفاده کنید. بر اساس توصیه‌های کارشناسان، برای کودکان زیر دو سال بهتر است اصلاً اجازه تماشای تلویزیون یا موبایل داده نشود. برای کودکان بین دو تا پنج سال، حداکثر یک ساعت تماشای تلویزیون در روز مناسب است البته همراه با نظارت و تعامل والدین.

• استفاده از بازی‌های تعاملی برای تقویت زبان

بازی‌های ساده مثل «چی کجاست؟»، «بیا بشماریم» یا «بازی با عروسک‌ها» می‌تواند به کودک کمک کند زبان را بهتر یاد بگیرد.

• صبور بودن و تشویق مداوم

یادگیری زبان زمان می‌برد و هر کودکی با سرعت خاص خودش پیش می‌رود. اگر کودک دیرتر از همسالانش حرف می‌زند، ناراحت نشوید و او را با محبت تشویق کنید. هر بار که تلاش می‌کند صحبت کند، با لبخند و کلمات دلگرم‌کننده از او حمایت کنید.

ممکن است گاهی احساس نگرانی یا سردرگمی کنید؛ این طبیعی است و شما تنها نیستید. کمک گرفتن از متخصصان می‌تواند راه‌گشا باشد و شما را در این مسیر حمایت کند.

جمع بندی

صحبت‌کردن مهارتی مهم برای ارتباط کودک با دنیاست. اگر این مهارت دیرتر شکل بگیرد، ممکن است کودک در ارتباط با دیگران و یادگیری دچار مشکل شود. خوشبختانه بیشتر مشکلات مربوط به دیر حرف‌زدن کودک قابل شناسایی و درمان هستند.

والدین با حرف‌زدن، بازی‌کردن و توجه به کودک، بهترین کمک را به رشد گفتار او می‌کنند. هیچ‌چیز جای صحبت و همراهی گرم پدر و مادر را نمی‌گیرد. چیزی که تکلم کودک را رشد می‌دهد، ارتباط، تعامل و گفت‌وگوست. پس با صبر، حوصله و عشق، به کودک فرصت بدهید تا زبان را بهتر یاد بگیرد.

اما اگر احساس کردید تأخیر گفتار فرزندتان بیشتر از حد معمول است، برای اطمینان و کمک به متخصص مراجعه کنید. این کار می‌تواند به کودک شما در مسیر درست رشد کمک بزرگی کند.

کلینیک آگاه اینجاست تا به شما و کودک‌تان کمک کند؛ با کلینیک آگاه در ارتباط باشید.