مسئولیت پذیری در کودکان

چه لذتی دارد وقتی فرزندتان خودش با اشتیاق کارهایش را انجام می‌دهد. اگر به جای گفتن «باید اتاقت را مرتب کنی وگرنه…» به او قدرت انتخاب بدهید: «می‌خواهی امروز اتاقت را مرتب کنی، فردا این کار را انجام می‌دهی یا اصلاً دوست نداری اتاقت مرتب باشد؟» او می‌آموزد که هر انتخاب، حتی انتخاب نکردن مرتب کردن اتاق، پیامدهایی دارد و نه از ترس بلکه از روی آگاهی و درک کارهایش را انجام دهد.

هر پدر و مادری دوست دارد که فرزندی مسئولیت‌پذیر داشته باشد. اما چگونه می‌توان به کودکان آموخت که نه تنها وظایف خود را به درستی انجام دهند بلکه از معنای انتخاب‌هایشان آگاه شوند؟ مسئولیت‌پذیری کودک چیزی فراتر از انجام وظیفه است؛ این مهارت به کودکان کمک می‌کند که درک کنند انتخاب‌هایشان چه تأثیری بر خود و دنیای پیرامونشان دارد. نه با زور و اجبار بلکه با حمایت و آگاهی از دنیای کودکانۀ فرزندانمان، می‌توانیم رفتار مسئولانه را در وجودشان نهادینه کنیم.

مسئولیت پذیری در کودکان چیست؟

طبق تعریف منتشر شده در سایت peaceful parent happy kids، مسئولیت‌پذیری در کودکان یعنی آن‌ها متوجه باشند که هر انتخاب و رفتاری نتیجه‌ای دارد و خودشان باید این نتایج را بپذیرند. رفتار مسئولانه یعنی زمانی که خطایی می‌کنند، آن را جبران کرده و تلاش کنند دیگر آن اشتباه را تکرار نکنند، حتی اگر بزرگ‌تری کنارشان نباشد.

مسئولیت‌پذیری یعنی کودک با آگاهی انتخاب کند و پیامدهای تصمیمش را بپذیرد، بدون اینکه منتظر تنبیه یا تشویق دیگران باشد. این فراتر از انجام وظیفه یا اطاعت کودک از ماست. کودکی که مسئولیت‌پذیر است، نه به‌خاطر ترس از تنبیه یا امید به پاداش، بلکه به دلیل درک تأثیر تصمیم‌هایش، با شجاعت و آگاهی انتخاب می‌کند و مسئولیت نتایج آن را می‌پذیرد، بدون اینکه دیگران یا شرایط را مقصر بداند.

چرا مسئولیت‌پذیری در کودکان از مهارت‌های کلیدی رشد کودکان است؟

مسئولیت‌پذیری برای رشد هویت و استقلال کودک مهم است. این مهارت به کودک کمک می‌کند احساسات و نیازهای خودش و دیگران را درک کند و بفهمد رفتارش چه تأثیری روی خودش و دیگران دارد؛ مثلاً اگر اسباب‌بازی‌هایش را جمع نکند، ممکن است والدینش ناراحت شوند یا خودش جایی برای نشستن در اتاقش پیدا نکند. وقتی کودکی مسئولانه رفتار می‌کند، مهارت تصمیم‌گیری آگاهانه و حل مسئله در او تقویت می‌شود.

کودک مسئولیت‌پذیر در روابط، مدرسه و حتی در بزرگسالی، محکم و آگاهانه قدم برمی‌دارد. آگاهانه انتخاب کردن و مسئولیت‌پذیری باعث می‌شود کمتر در دام تصمیم‌های عجولانه و رفتارهای پرخطر بیفتد و  یاد بگیرد انتخاب‌هایشان را سبک سنگین کند. علاوه بر این، مسئولیت‌پذیری به کودک می‌آموزد که اشتباهات بخشی از مسیر زندگی هستند و پذیرش آن‌ها نشانۀ ضعف نیست. خودآگاهی و تعهد کودکان مسئولیت‌پذیر باعث می‌شود با چالش‌های زندگی روبه‌رو شوند، بدون آنکه دیگران را مقصر بدانند یا از اشتباه کردن بترسند.

تکنیک های بازی درمانی کودک

 نقش مسئولیت‌پذیری در رشد شخصیت و اعتماد به نفس

وقتی کودک درک عمیقی از تأثیر رفتارهایش داشته باشد، احساس ارزشمندی می‌کند و متوجه می‌شود تصمیم‌هایش مهم هستند. وقتی بتواند بدون ترس از سرزنش، دربارۀ خطاها و احساساتشان در این موقعیت‌ها صحبت کند، مسئولیت‌پذیری به عنوان بخشی از هویتش نهادینه می‌شود. کودک مسئولیت‌پذیر خودش را بهتر می‌شناسد و می‌داند که انتخاب‌هایش چه اثری روی او و دیگران دارد؛ مثلاً وقتی از او می‌پرسیم: «فکر می‌کنی اگر این کار را نکنی، بعداً چه احساسی پیدا می‌کنی؟» کمک می‌کنیم که آگاهانه‌تر با تصمیم‌ها و احساساتش روبه‌رو شود. در نتیجه کودک متوجه می‌شود که «من کی هستم و انتخاب‌هایم چطور من و زندگی‌ام را می‌سازند».

وقتی کودک اشتباه را نه فاجعه، بلکه فرصتی برای رشد و یادگیری بداند، با شجاعت بیشتری تصمیم می‌گیرد و پای تصمیم‌هایش می‌ایستد.

ساختن هویتی محکم و منسجم به همراه احساس ارزشمندی و استقلال، از نتایج مسئولیت‌پذیری در کودکان است.

چگونه اعتماد به نفس کودک را افزایش دهیم؟

علت بی‌مسئولیتی کودکان

گاهی کودکان نمی‌توانند مانند بزرگسالان مسئولیت کارهایشان را بپذیرند و حتی در برابر خواسته‌ها مقاومت می‌کنند؛ به همین دلیل ممکن است بی‌مسئولیت شناخته شوند. برخی از علل بی‌مسئولیتی کودکان عبارت‌اند از:

• کودکان در حال رشد هستند

رفتارها توسط مغز مدیریت می‌شوند و مغز کودکان هنوز در حال رشد است. آن‌ها نمی‌توانند مانند بزرگسالان احساسات یا رفتارهایشان را کامل مدیریت کنند و برای این کار نیازمند کمک والدین هستند. در موقعیت‌های پیچیده یا تنش‌زا، انتظار رفتارهای مسئولانه بزرگسالانه غیرواقعی است. مثلاً مرتب کردن تمام وسایل اتاق در زمان کم ممکن است برای کودک پنج‌ساله سخت باشد و او را تحت فشار قرار دهد.

• درک کودکان از خودشان هنوز کامل نیست

کودکان در حال یادگیری‌اند که چه کسی هستند و چه توانمندی‌هایی دارند. چون هنوز دقیقاً نمی‌دانند چه توانمندی‌هایی دارند، ممکن است از پذیرفتن مسئولیت سرباز بزنند. وقتی مسئولیت‌هایی به آن‌ها سپرده می‌شود که سخت یا غیرممکن است، احساس شکست می‌کنند. برای جلوگیری از شکست یا سرزنش والدین، ممکن است از قبول مسئولیت فرار کنند.

• انتظارات والدین از کودکان غیرواقعی است

اگر انتظار داشته باشیم کودک مانند بزرگسال رفتار مسئولانه داشته باشد، در اشتباهیم. انتظار اینکه کودکان مانند بزرگسالان فکر کنند یا همیشه رفتار درستی داشته باشند، با سن و سال آن‌ها تناسب ندارد. چنین انتظاراتی باعث می‌شوند کودک عقب بکشد یا از پذیرش مسئولیت طفره رود.

• تمرکز بر یادگیری و کاوش، نه قضاوت و سرزنش

اگر کودک نمی‌داند چه کاری باید انجام دهد و اشتباه می‌کند، بهتر است به جای سرزنش، همراهی‌اش کنیم و از احساساتش آگاه شویم. وقتی کودک مطمئن شود والدینی حمایتگر دارد و از شکست نترسد، با خودآگاهی و مسئولیت‌پذیری بیشتری رفتار می‌کند. تحمیل رفتار مسئولانه به کودک نتیجه‌ای جز بی‌مسئولیتی ندارد. مثلاً به جای گفتن «چقدر بی‌مسئولیت هستی» می‌توان علت رفتار را جویا شد: «چه چیزی باعث شد امروز کارهایت را انجام ندهی؟»

• خشم از سختگیری والدین

اگر والدین با فشار و اجبار بخواهند کودک خود را مسئولیت‌پذیر بار بیاورند، کودک ممکن است از والدینش عصبانی شود. خشم کودک باعث می‌شود که به جای فکر کردن به رفتارهایش، فقط به دنبال دفاع از خود باشد و لجبازی کند. او با رفتارهای غیر مسئولانه خشم خود را به والدینش نشان می‌دهد.

 با کودک بی‌مسئولیت چه کنیم؟

هنگامی که کودکی از پذیرش مسئولیت شانه خالی می‌کند، والدین به سرعت به دنبال راهکارهایی برای اصلاح رفتار او می‌روند. اما قبل از هر راه‌حلی، بهتر است که علل این رفتار را کاوش کنیم. ممکن است انتظارات ما از کودک آن‌قدر بزرگ و فراتر از توان او باشد که انجام آن برایش ناممکن جلوه ‌کند. گاهی اوقات تعریف ما از مسئولیت‌پذیری با توانایی‌های کودک همخوانی ندارد و از ظرفیت‌های رشدی او فراتر است.

باید به خاطر داشته باشیم که مسئولیت‌پذیری با کامل و بی‌نقص بودن تفاوت دارد. انتظار اینکه کودک از همان ابتدا وظایف خود را به بهترین شکل انجام دهد، خواسته‌ای غیرواقعی است. کودکان در حال یادگیری‌اند و این فرآیند نیازمند زمان و تمرین است. ما باید در این مسیر همراه آن‌ها باشیم و متناسب با توانایی‌هایشان، انتظار رفتارهای مسئولانه داشته باشیم.

اگر فرزندتان از انجام کارهایی که در توان اوست سر باز می‌زند، باید بدانید که علتی در پس این رفتار نهفته است که نیازمند بررسی دقیق است. استفاده از تنبیه یا تشویق، بدون درک این علل، ممکن است تنها به رفتارهای ظاهری و موقتی منجر شود؛ یعنی کودک تنها در حضور شما مسئولیت‌پذیر و مطیع به نظر می‌رسد.

از این‌رو، نمی‌توان نسخه‌ای یکسان برای مسئولیت‌پذیر کردن کودکان ارائه داد. برای پرورش حس مسئولیت‌پذیری در کودکان، لازم اول نخست رفتارهای خود و فرزندمان را با نگاهی ژرف‌تر بررسی کرده و درک کنیم. تنها از این راه است که می‌توانیم به جای واکنش‌های سطحی، به راه‌حل‌هایی پایدار و متناسب با نیازهای کودک دست یابیم.

تعیین وقت مشاوره از روانشناس کودک

آموزش مسئولیت‌پذیری به کودکان

آموزش مسئولیت‌پذیری به کودکان نیازمند صبر و همراهی والدین است. والدین مانند راهنما به کودکان یاد می‌دهند که مسئولیت‌پذیری یعنی شجاعت روبه‌رو شدن با نتایج انتخاب‌هایشان. وقتی فضایی امن برای کودک فراهم می‌کنید تا در مورد رفتارهایش صحبت کند، بهتر احساسات و انتخاب‌هایش را درک می‌کند. برای آموزش مسئولیت‌پذیری می‌توان از راهکارهای زیر استفاده کرد:

• فرصت انتخاب به کودکان بدهید

به جای دستور دادن یا اجبار، به کودکتان اجازه دهید انتخاب کند. این روش به او می‌آموزد که انتخاب‌ها و تصمیماتش مهم هستند و هر انتخابی پیامدهایی دارد که مسئولیت آن‌ها به عهدۀ خودش است.

• با کودکان در مورد رفتارها و احساساتش گفتگو کنید

به کودکتان کمک کنید که احساسات خود و تأثیر رفتارهایش بر دیگران را درک کند. گفتگو با کودک به او امکان می‌دهد تا خودش تصمیم بگیرد که چه رفتاری نشان دهد. مثلاً زمانی که با دوستش دعوا کرد می‌توانید بپرسید: «فکر می‌کنی او الان چه احساسی دارد؟» آگاهی کودک از تأثیر رفتارهایش باعث انتخاب‌های آگاهانه‌تر می‌شود.

• از تنبیه و تشویق دوری کنید

مسئولیت‌پذیری باید از انگیزۀ درونی کودک نشأت بگیرد، نه از ترس تنبیه یا انتظار پاداش. اگر کودک فقط برای جلب رضایت شما مسئولانه رفتار کند، ممکن است در نبود شما مسئولیت‌پذیر نباشد. تنبیه و تشویق می‌تواند میل درونی و اشتیاق او را کاهش دهد.

• خودتان الگویی مسئولیت‌پذیر برای کودک باشید

کودکان بیشتر از رفتار والدین می‌آموزند تا نصیحت‌هایشان. اگر شما مسئولانه رفتار کنید و حتی در صورت بروز خطا، شجاعانه آن را جبران کنید، کودک این الگو را دنبال خواهد کرد.

• به کودک فرصت جبران دهید

اگر کودکتان خطایی کرد، به او فرصت دهید تا راه‌حلی برای حل آن پیدا کند. وقتی از او حمایت کنید، متوجه می‌شود که شکست فاجعه نیست. وقتی او احساس کند که درک می‌شود، بیشتر احتمال دارد که مسئولیت انتخاب‌هایش را بپذیرد.

• انتظارات واقع‌بینانه‌ داشته باشید

مسئولیت‌پذیری یک شبه به وجود نمی‌آید. انتظارات خود را متناسب با توانایی و سن کودک هماهنگ کنید. مثلاً از کودک سه سالۀ خود انتظار نداشته باشید که همیشه خودش به تنهایی اتاقش را مرتب کند. می‌توانید از او بخواهید که چند اسباب‌بازی را سر جای خود بگذارد. انتظارات غیرواقعی ممکن است کودک را ناامید کند.

جمع‌بندی

مسئولیت‌پذیری در کودکان تنها به انجام وظایف محدود نمی‌شود؛ بلکه به معنای آگاهی از تأثیر انتخاب‌ها و شجاعت پذیرش پیامدهای آن‌هاست. این مهارت با دادن حق انتخاب به کودک، گفتگو دربارۀ احساسات و دوری از تنبیه و تشویق در او رشد می‌کند. گاهی با خود فکر می‌کنیم محول کردن بسیاری از کارها به کودک برابر با مسئولیت‌پذیر کردن اوست، در حالی که می‌تواند نتیجه‌ای کاملاً عکس داشته باشد. نباید از کودک انتظار داشت که مانند فرد بزرگسال مسئولیت‌پذیر باشد. مسئولیت‌پذیری برای او با مسئولیت‌پذیری برای فرد بزرگسال کاملاً متفاوت است. فضایی امن برای آموختن و جبران خطاها باعث می‌شود کودک شجاعانه، مسئولیت انتخاب‌هایش را بپذیرد.