فوبیا چیست؟

حتما شما هم دیده‌اید افرادی را که هیچوقت از آسانسور استفاده نمی‌کنند، اگر جایی گربه ببینند راهشان را کج می‌کنند یا بیرون می‌روند، یا حداقل با صدای جیغ و احساس وحشت بزرگسالی مواجه شده‌اید که از مارمولک ترسیده است.

همۀ ما در زندگی از چیزهایی می‌ترسیم؛ اما فوبیا ترسی بیمارگون از چیزهایی است که خطرناک نیستند. ترس فوبیک، زندگی روزمره را مختل می‌کند. فوبیا می‌تواند در هر کسی وجود داشته باشد و هیچ ربطی به سن، جنسیت، شغل یا موقعیت اجتماعی ندارد. حتی افراد کاملاً بالغ هم می‌توانند از پرواز، آب، تاریکی و خون بترسند. در فوبیا، فرد ممکن است از هر چیزی بترسد؛ اما تفاوت‌های قابل‌توجهی بین ترس طبیعی و فوبیا وجود دارد.

تعریف فوبیا

فوبیا (ترس بیمارگون) هر گونه ترس غیرمنطقی از اشیا، حیوانات، موقعیت‌ها یا فضاهایی است که از نظر عینی خطرناک نیستند. فردی که به این اختلال مبتلاست، ترسی شدید و غیرمنطقی از یک شیء یا موقعیت تجربه می‌کند که اغلب باعث ایجاد مشکل در زندگی‌اش می‌شود.

ما از چیزهایی می‌ترسیم که به شکل عینی می‌تواند بقایمان را تهدید کند. احساس ترس، از گذشته تا امروز بقای ما را تضمین کرده است؛ چه بسا اگر نمی‌ترسیدیم، امروز اثری از انسان در جهان هستی نبود.

در فوبیا واکنش ما به محرک ترسناک به طور غیرمنتظره‌ای شدید است و فعالیت‌های روزمره‌ی ما را مختل می‌کند. با اینکه می‌دانیم پوچ و بی‌اساس است، اما با این وجود باز هم نمی‌توانیم برای ترس‌مان توضیح یا دلیلی پیدا کنیم و غلبه بر آن برای ما غیرممکن به نظر می‌رسد. وقتی که به ترس پاتولوژیک مبتلا هستیم، معمولاً آگاهانه و به شکل منطقی تشخیص می‌دهیم که محرک ترسناک بی‌خطر است؛ اما با وجود این درک و آگاهی، اگر از شیء یا موقعیت ترسناک اجتناب نکنیم، دچار اضطراب شدیدی می‌شویم.

ترس ممکن است در کودکان و نوجوانان بیشتر از بزرگسالان دیده شود و الزاما بیمارگونه نباشد. بسیاری از کودکان از تاریکی یا موجودات خیالی می‌ترسند و این ترس، تنها مرحله‌ای طبیعی از رشد ماست. بسیاری از ترس‌های کودکی و نوجوانی به مرور زمان برطرف می‌شوند و نمی‌توان هر ترسی را فوبیا دانست. تشخیص فوبیا در هر سنی نیازمند بررسی تخصصی و ارزیابی روانشناختی است. برای این مورد می‌توانید از کلینیک روان‌شناسی آگاه درخواست مشاوره روان‌شناسی داشته باشید و بهتر با این موضوع کنار بیایید.

تفاوت ترس طبیعی با فوبیا (ترس مرضی)

تفاوت‌های ترس طبیعی با فوبیا عبارتند از:

• ترس در فوبیا شدیدتر و فلج‌کننده است.
• محرکی که باعث ترس در فوبیا می‌شود، اصلاً ترسناک نیست و یا زندگی فرد را به خطر نمی‌اندازد.
• تجربه‌ی اصلی ترس در فوبیا سرکوب و فراموش شده است.
• ترس در فوبیا از نظر فرد پوچ و ناموجه به نظر می‌رسد.
• فرد هیچ کنترلی برفوبیای خود ندارد.

علائم و نشانه‌های فوبیا

علائم و نشانه‌های فوبیا ممکن است برای هر کسی متفاوت باشد. علائم این اختلال نیز می‌تواند از نظر شدت متفاوت باشد. به طور کلی، علائم فوبیا شامل تجربۀ ترس و اضطراب شدید است. این ترس و اضطراب در مواجهه با موقعیت یا شیئی که از آن می‌ترسیم رخ می‌دهد. اگر ترس مرضی شدید باشد، حتی فکر کردن در مورد آن نیز می‌تواند علائم را تحریک کند. گاهی اوقات ترس پاتولوژیک تبدیل به ترس‌های وسواسی مداوم می‌شود.

علائم جسمانی ترس بیمارگون

• احساس بی‌ثباتی
• سرگیجه، سبکی سر یا غش
• تپش قلب یا تند شدن ضربان قلب
• درد قفسه سینه یا سفتی در قفسه سینه
• تعریق
• گرگرفتگی عضلات
• تنگی نفس یا احساس خفگی
• حالت تهوع، استفراغ یا اسهال
• احساس بی‌حسی یا سوزن سوزن شدن
• لرزش عضلات دست و پا

علائم روانی فوبیا

• ترس از غش کردن
• ترس از دست دادن کنترل
• ترس از مردن
• احساس جدا شدن از محیط یا جدا شدن از بدن خود –که به عنوان تجزیه (مسخ واقعیت/مسخ شخصیت) شناخته می‌شود.

انواع فوبیا

ترس مرضی بسته به اینکه دربارۀ چه چیزی فوبیا داشته باشید، انواع مختلفی دارد: مثلا فوبیای حیوانات (گربه، سگ، مار، موش و…)، فوبیای خون (تزریق، جراحت) یا فوبیای موقعیتی (فوبیای قرار گرفتن در محیط باز، شلوغ یا محیط بسته). البته می‌توان ترس مرضی را به دو گروه فوبی نوروتیک و فوبی تروماتیک نیز تقسیم کرد.

1. فوبی نوروتیک (عصبی)

در فوبیای عصبی فرد ترس شدید خود را به اشیا یا موقعیت‌های مشابه تعمیم می‌دهد. برای مثال ترس از سگ‌ها ممکن است در طول زمان تبدیل به ترس از انواع حیوانات شود. این ترس ممکن است دوباره گسترش یابد و به ترس از محل زندگی حیوانات تبدیل شود. فردی که از فوبی نوروتیک رنج می‌برد از اساس واقعی ترس‌های خود آگاه نیست و واکنش‌های او به محرک ترسناک اغلب خشونت‌آمیز است. فرد هنگام تماس با موضوع ترس خود وحشت شدیدی را تجربه می‌کند. ترس از شب‌پره، عنکبوت، سوسک، موش صحرایی و ترس از مکان‌های تاریک نمونه‌های بارز ترس فوبی عصبی هستند.

2. فوبی تروماتیک:

در فوبی تروماتیک، یک رویداد آسیب‌زا برای ایجاد یک ترس شدید برای یک عمر کافی است. برای مثال فرد یک بار از نردبان می‌افتد و بعد از آن از ارتفاع می‌ترسد یا تصادف می‌کند و دیگر از رانندگی می‌ترسد. در فوبی تروماتیک، فرد ترسش را به موقعیت‌های دیگر تعمیم نمی‌دهد.

انواع فوبیاهای رایج

• فوبیای فضای بسته (کلاستروفوبیا)

کلاستروفوبیا ترس غیرمنطقی از فضاهای محدود و بسته است. افرادی که کلاستروفوبیا دارند، اغلب برای اجتناب از فضاهای محدود مانند آسانسورها، تونل‌ها، قطارهای مترو و توالت‌های عمومی تلاش می‌کنند. اما اجتناب از این مکان‌ها ممکن است ترس را تقویت کند. برخی از افراد مبتلا به کلاستروفوبیا زمانی که در یک فضای بسته هستند اضطراب خفیفی را تجربه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر اضطراب شدید یا حمله پانیک دارند. محرک‌های رایج عبارتند از آسانسورها، تونل‌ها، ماشین‌ها، هواپیماها و اتاق‌هایی که درشان باید قفل شوند. اگر در ۶ ماه گذشته نسبت به قرار گرفتن در یک فضای محدود احساس اضطراب کرده‌اید، احتمالاً تحت تأثیر کلاستروفوبیا قرار گرفته‌اید.

• فوبیای خون (هموفوبیا)

هموفوبیا یا خون‌هراسی، اصطلاح پزشکی است که برای توصیف ترس شدید و غیرمنطقی از خون استفاده می‌شود. افراد مبتلا به هموفوبیا ممکن است از درمان‌های پزشکی و جراحی‌ها یا موقعیت‌هایی که در آن خون ببینند اجتناب کنند. حتی دیدن تصاویر خونین در تلویزیون یا فیلم‌ها می‌تواند باعث ترس و وحشت زیاد این افراد شود.

• فوبیای دندان‌پزشکی

ترس از مراجعه به دندان‌پزشک می‌تواند منجر به تأخیر یا اجتناب از درمان دندان شود. چیزهایی مانند سوزن، مته یا به طور کلی محیط دندان‌پزشکی می‌تواند باعث ایجاد این فوبیا شود.

• اضطراب از دست دادن عزیزان (تاناتوفوبیا)

تاناتوفوبیا ترس شدید از مرگ یا فرآیند مرگ است. نام دیگر این ترس، «اضطراب مرگ» است. شما ممکن است نگران مرگ خود یا مرگ کسی باشید که به او اهمیت می‌دهید که در نتیجه ممکن است به شکل افراطی به عزیزانتان بچسبید و زندگی‌تان مختل شود.

• فوبیای اجتماعی (اختلال اضطراب اجتماعی)

اختلال اضطراب اجتماعی که به آن فوبیای اجتماعی نیز گفته می‌شود، یک ترس طولانی‌مدت و طاقت‌فرسا از موقعیت‌های اجتماعی است. فوبیای اجتماعی معمولا از سال‌های نوجوانی شروع می شود. این فوبیا می‌تواند بسیار ناراحت‌کننده باشد و تأثیر زیادی بر زندگی‌تان بگذارد.

اضطراب اجتماعی فراتر از کمرویی است. ترسی است که از بین نمی‌رود و بر فعالیت‌های روزمره، اعتماد به نفس، روابط و زندگی کاری یا مدرسه تأثیر می‌گذارد. بسیاری از افراد گهگاه نگران موقعیت‌های اجتماعی هستند، اما فردی که دارای اضطراب اجتماعی است قبل، هنگام و بعد از موقعیت‌های اجتماعی احساس نگرانی می‌کند.

راه تشخیص فوبیا

اگر فوبیا زندگی روزمره شما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، باید با روان‌پزشک یا روان‌شناس صحبت کنید. تشخیص فوبیا معمولاً توسط یک متخصص سلامت روان بر اساس یک ابزار ارزیابی تأیید شده مانند طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها یازدهمین ویرایش (ICD-11) که توسط سازمان بهداشت جهانی ایجاد شده است انجام می‌شود.

دلایل روان‌شناختی فوبیا

1. نظریۀروان‌پویشی چگونه فوبیا را توضیح می‌دهد؟

در دیدگاه روان‌پویشی اعتقاد بر این است که فوبیا ناشی از ترس‌های سرکوب‌شده در دوران کودکی است. مکانیسم دفاعی مورد استفاده در این اختلال «جابه‌جایی» است؛ یعنی به جای اینکه احساس کنیم اضطراب و خطر در درون ما است، فوبیا به ما اجازه می‌دهد تا منبع اضطراب را در خارج پیدا کنیم، جایی که می‌توانیم از آن اجتناب کنیم.

ما در «جابه‌جایی»، احساسات منفی خودمان را از منبعی که باعث آن احساسات شده، به فرد یا چیزی که کمتر تهدیدکننده است منتقل می‌کنیم. ما اضطرابمان را بر روی یک موضوع بی‌خطر متمرکز می‌کنیم تا بتوانیم از اضطراب درونی‌مان فرار کنیم.

از نظر روانکاوی، موضوع ترس بیمارگون منبع اصلی اضطراب نیست و ممکن است به طور نمادین، نشان‌دهنده‌ی تعارض درونی یا آسیب باشد. اگرچه فرد از خود موضوع ترس (مثلا خون) می‌ترسد، اما ترس اصلی از چیز دیگری است که سرکوب شده است. در واقع، موضوع ترس مرضی تنها یک سرنخ مشخص از ترس اصلی است.

 مثلا زنی را تصور کنید که قربانی تجاوز جنسی شده است و بعد از آن از مارها می‌ترسد. ترس‌های مرضی نمادین، تأثیر و احساسات بیشتری همراه خود دارند، به طور قابل توجهی ناراحت‌کننده هستند، اختلال بیشتری در عملکرد فرد ایجاد می‌کنند و با اجتناب بیشتری همراهند.

2. ترس پاتولوژیک و یادگیری

گاهی اوقات ترس‌های ما از طریق شرطی‌سازی تقویت می‌شوند. ما یاد می‌گیریم که از چیزهایی که برای ما خطری ندارند بترسیم. کودکی را تصور کنید که هنگام بازی در استخر آب افتاده است و بعد از آن از آب می‌ترسد. بدن ما حافظه‌ی روان‌تنی قدرتمندی دارد. هر اتفاقی که بقای ما را تهدید کند می‌تواند تبدیل به ترس مرضی شود. در یادگیری، یک محرک بی‌خطر با تهدید زندگی ما همراه می‌شود و بدن و ذهن ما آن محرک بی‌خطر را خطرناک به حساب می‌آورد و به آن واکنش نشان می‌دهد.

همچنین بخوانید: اتوفوبیا یا ترس از تنهایی چیست؟

راه‌های درمان فوبیا

اکثر افراد بر این باور هستند که می‌توانند اختلال خود را خودشان به تنهایی درمان کنند و فقط کافی است با آن به شکل مستقیم مواجه شوند؛ اما شما به شخص دیگری نیاز دارید که بتواند چیزهایی را ببیند که شما نمی‌توانید ببینید. خیلی سخت است که به تنهایی از ترس بیمارگون خلاص شوید یا از آنچه سرکوب کرده‌اید آگاه شوید.

درمان‌های مورد استفاده در فوبیا شامل درمان‌های شناختی-رفتاری (CBT)، دارودرمانی، رفتاردرمانی و درمان‌های تحلیلی و پویشی است. بهترین درمان برای فوبیا، نوعی درمان به نام مواجهه درمانی (Exposure Therapy)  است.

هدف درمان فوبیا این است که کیفیت زندگی شما را بهبود بخشد تا دیگر توسط فوبیاها محدود نشوید. انواع روش‌های درمانی عبارتند از:

• مواجهه درمانی: این درمان بر تغییر پاسخ شما به شیء یا موقعیتی که از آن می‌ترسید متمرکز است. شما به تدریج و به صورت مکرر با منبع فوبیا روبه‌رو می‌شوید تا اضطرابتان را مدیریت کنید. به عنوان مثال، اگر از آسانسور می‌ترسید، درمان از فکر کردن به آسانسور یا تماشای تصویر آن شروع شده و تا سوار شدن در یک آسانسور شلوغ پیشرفت می‌کند.
• درمان شناختی رفتاری(CBT): در این درمان یاد می‌گیرید چگونه نگرانی‌های خود را به چالش بکشید و احساسات ناخوشایند را تحمل کنید.
• داروها: به طور کلی مواجهه درمانی فوبیا را با موفقیت درمان می‌کند، اما گاهی اوقات داروها (مانند داروهای کوتاه‌مدت برای پرواز یا سخنرانی) می‌توانند علائم شدید اضطراب را کاهش دهند.

سبک زندگی و درمان‌های خانگی

• راهبردهای ذهن‌آگاهی: به شما کمک می‌کند یاد بگیرید چگونه اضطراب را مدیریت کنید و رفتارهای اجتنابی را کاهش دهید.
• تکنیک‌های آرامش‌بخش: تنفس عمیق، آرام‌سازی پیشرونده عضلانی یا یوگا ممکن است به شما در مقابله با علائم فیزیکی اضطراب کمک کنند.
• فعالیت بدنی و ورزش: می‌تواند به مدیریت کلی سطح اضطراب کمک کند.

دریافت مشاوره فردی از کلینیک آگاه

علل و ریشه‌های ابتلا به فوبیا

هنوز علت دقیق فوبیا شناخته نشده است، اما علت‌های احتمالی ترس‌بیمارگون شامل موارد زیر است:

• حوادث یا آسیب‌های گذشته: بسیاری از فوبیاها به دلیل یک تجربۀبد یا حملۀ پانیک مربوط به یک شیء یا موقعیت خاص شروع می‌شوند. برای مثال، اگر در سنین جوانی تلاطم‌های زیادی را در هواپیما تجربه کرده باشید، ممکن است به فوبیای پرواز دچار شوید یا اگر چند سال پیش، سگی شما را گاز گرفته، ممکن است دچار فوبیای سگ شوید.
• ژنتیک یا رفتار آموخته‌شده: ممکن است بین فوبیاهای شما و فوبیا یا اضطراب والدینتان ارتباطی وجود داشته باشد. پاسخ های آموخته‌شده دراوایل زندگی ممکن است فوبیای شما را شکل بدهند. برای مثال ممکن است والدین یا سرپرستانی داشته باشید که بسیار نگران یا مضطرب هستند. این ممکن است بر نحوه کنار آمدن شما با اضطراب در بزرگسالی تأثیر بگذارد. شما ممکن است همان فوبیای خاص والدین یا خواهر و برادر بزرگتر را داشته باشید. اگر آنها نسبت به چیزی که از آن می‌ترسند واکنش شدید نشان دهند، ممکن است بر شما نیز تأثیر بگذارد. در نتیجه شما دربارۀ اتفاق افتادن آن موقعیت مضطرب می‌شوید. تحقیقات ژنتیکی نشان می‌دهد که برخی افراد نسبت به دیگران در برابر ابتلا به فوبیا آسیب‌پذیرتر هستند.
• عملکرد و ساختار مغز: کسانی که فوبیا دارند، بخش‌های خاصی از مغزشان نسبت به کسانی که فوبیا ندارند بیشتر تحریک می‌شود و ساختار مغزی متفاوتی دارند.
• تجربۀاسترس طولانی‌مدت: استرس مزمن می‌تواند توانایی شما را برای مقابله در موقعیت‌های خاص کاهش دهد و در طولانی‌مدت به فوبیا تبدیل شود.
• واکنش دیگران به وحشت یا ترس: ممکن است شما در پاسخ به یک موقعیت یا شی، واکنش شدید یا حملۀپانیک داشته باشید و از این واکنشتان شرمنده شوید.  به خصوص اگر اطرافیان شما واکنش بدی نشان بدهند. در نتیجه شما دربارۀ دوباره اتفاق افتادن آن موقعیت مضطرب می‌شوید.

همچنین بخوانید: کلاستروفوبیا چیست؟

نظریه روان پویشی چگونه فوبیا را توضیح می‌دهد؟

در دیدگاه روانپویشی اعتقاد بر این است که فوبیا ناشی از ترس‌های سرکوب‌شده در دوران کودکی است. نیروهای پویشی متعارض در ناهشیار ما افکار و اعمال آگاهانه‌ی ما را تعیین می‌کند. مکانیسم دفاعی مورداستفاده در این اختلال «جابه‌جایی» است.

ما در «جابه‌جایی» احساسات منفی خود را از منبعی که موجب آن احساسات منفی شده، به فرد یا چیزی که کمتر تهدیدکننده است منتقل می‌کنیم. ما اضطراب خود را بر روی یک موضوع بی‌خطر متمرکز می‌کنیم تا بتوانیم از اضطراب درونی خود فرار کنیم. به جای اینکه احساس کنیم اضطراب و خطر در درون ما است، فوبیا به ما اجازه می‌دهد تا منبع اضطراب را در خارج پیدا کنیم، جایی که می‌توانیم از آن اجتناب کنیم. این به ما امکان می‌دهد تا عملکرد بهتری داشته باشیم.

منبع: healthline