پاسخ به سوالات جنسی کودکان

هرچه کودکان بزرگ‌تر می‌شوند، کنجکاوی آن‌ها برای شناخت دنیای بیرون و درون خودشان بیشتر می‌شود. والدین بهترین افرادی هستند که می‌توانند با حضور مؤثرشان به رشد ایمن کودکان کمک کنند. مسلم است که در مسیر رشد، کودک به بدنش توجه خواهد کرد. تفاوت بدن او با سایر هم‌سالان هم‌جنس یا غیرهم‌جنس و حتی بزرگسالان برایش سؤال‌برانگیز است. کودکان متناسب با سنی که دارند، در مورد نحوۀ تولد، زایمان، ارتباط خصوصی بین زن و مرد و قسمت‌های خصوصی بدن، سؤال‌هایی در ذهن دارند که گاه با والدین و گاه با هم‌سالان در مورد آن‌ها صحبت می‌کنند.

بیشتر والدین وقتی در برابر این قبیل سؤال‌ها قرار می‌گیرند، احساسات مختلفی از قبیل ترس، خشم، اضطراب و نگرانی را تجربه می‌کنند. آن‌ها با خود فکر می‌کنند چه اتفاقی افتاده که فرزندشان چنین سؤال‌هایی می‌پرسد؟ چگونه باید واکنش نشان دهند و پاسخ درست این سؤال‌ها چیست؟

در این مقاله از بلاگ کلینیک روان‌پویشی آگاه، به پرسش‌های جنسی کودکان و نحوۀ پاسخ‌گویی صحیح به آن‌ها می‌پردازیم.

اهمیت پاسخ‌گویی صحیح به سوالات جنسیتی کودکان

خواه‌ناخواه کودکان سؤال‌هایی در زمینۀ مسائل جنسی و جنسیتی خواهند داشت. ممکن است جواب درست این سؤال‌ها را از افراد نادرست، یا جواب‌های نادرست را از افراد درست دریافت کنند. والدین درست‌ترین منبع پاسخ‌گویی برای سؤال‌های کودکان هستند. آن‌ها با ارائۀ واکنش‌ها و پاسخ‌های درست، کنجکاوی کودک را در مسیر مناسب هدایت می‌کنند. ضمن این‌که آموزش‌های لازم و روش‌های خود‌مراقبتی را نیز به کودک می‌آموزند.

والدین شنونده، به کودک نشان می‌دهند که بهترین پناهگاه برای او هستند و رابطۀ والد‌ـ‌فرزندی از این طریق محکم‌تر می‌شود. گاهی والدین تصور می‌کنند پاسخ به سؤال‌های جنسی کودکان منجر به بلوغ زودرس یا درگیری ذهنی برای آنان می‌شود؛ در حالی‌که این فرضیه کاملاً خطاست. جالب است بدانید که وقتی کودک پاسخ سؤال‌هایش را به‌درستی دریافت می‌کند، سردرگمی او رفع شده، احساس آرامش می‌کند و درگیری فکری کمتری دارد. کودکان آگاه، اعتمادبه‌نفس بالاتری در مقایسه با کودکان ناآگاه و سردرگم دارند.

زمان مناسب برای پاسخ به سوالات جنسیتی کودکان

زمان مناسب برای پاسخ به سؤال‌های جنسی و جنسیتی کودکان از کودکی به کودک دیگر متفاوت است. کودک متناسب با نوع سؤال‌هایی که مطرح می‌کند، زمان و نوع پاسخ‌گویی را مشخص می‌کند. به‌طور کلی، با توجه به مطالب نوشته شده در سایت Planned Parenthood، انتظار می‌رود کودکان در بازه‌های سنی مختلف، اطلاعاتی در مورد مسائل جنسی و جنسیتی داشته باشند.

• کودکی اول (۲ تا ۵ سالگی):

در این سن، توجه کودکان به بدن‌شان است و کنجکاوی‌هایی در مورد تفاوت‌های جنسیتی دارند. آن‌ها فقط می‌خواهند بدانند چرا با خواهر یا برادرشان فرق دارند. در این سن، کودک نیازمند شنیدن پاسخ‌هایی کوتاه، کلی و ساده است.

• کودکی دوم (۶ سالگی تا قبل از بلوغ):

نوع سؤال‌های کودکان در این بازۀ سنی دقیق‌تر شده و بیشتر متمرکز بر احساسات جنسی و رابطۀ جنسی بین زن و مرد، بارداری و تولد است. آنچه اهمیت دارد، آموزش مهارت‌های خود‌مراقبتی و حفظ حریم خصوصی در کودکان است.

• نوجوانی:

با شروع علامت‌های بلوغ، بهتر است والدین برای ارائۀ اطلاعات در مورد تغییرات جسمی، جنسی و روانی نوجوانان آماده باشند. نوجوان برای در امان ماندن از رفتارهای پرخطر جنسی، بیماری‌های جنسی و رفتارهای تکانه‌ای نیازمند دریافت آگاهی در زمینۀ مسائل جنسی است.

کلینیک روانشناسی آگاه، خدمات تخصصی روانشناسی کودک را در سه بخش ارائه می‌دهد. مشاور آنلاین کودک، مشاور کودک در شیراز و روانشناس کودک در تهران. این مرکز با بهره گیری از روانشناسان متخصص و مجرب به مراجعین خود کمک می‌کند تا به بهزیستی روانی و رشد سالم کودکانشان دست یابند.

اصول کلی پاسخ به سوالات جنسیتی کودکان

به‌طور کلی هنگام پاسخ به سؤال‌های جنسی کودکان به نکات زیر توجه کنید:

• زمانی که با سؤال‌های جنسی کودکان مواجه می‌شوید، نترسید. ترس شما پیام شرم و خجالت به کودک منتقل می‌کند و باعث می‌شود فکر کند پرسشش اشتباه است.
• اگر مشغول انجام کاری هستید، آن را رها کنید و با دقت و آرامش به صحبت‌های فرزندتان و آنچه دقیقاً ذهن او را مشغول کرده، گوش دهید.
• اگر جواب سؤال‌های او را نمی‌دانید، به راحتی بگویید «نمی‌دانم»، اما بعد از پیدا کردن جواب، با هم درباره‌اش صحبت کنید.
• متناسب با سن و میزان درک او پاسخ دهید. گاهی کودکان کم‌سن و سال نیازمند مثال‌های عینی بیرونی هستند.
• ساده و روان صحبت کنید و از اصطلاحات و واژه‌های عجیب و غریب به‌خصوص در سنین پایین‌تر خودداری کنید.
• هرگز دروغ نگویید. دروغ‌گویی اعتماد فرزندتان را سلب می‌کند و در درازمدت رابطه شما با کودک خدشه‌دار خواهد شد.
• خونسرد باشید و نگاه قضاوتی نداشته باشید. هرگونه واکنش منفی از قبیل تعجب، اخم یا خشم، احساس شرمندگی به کودک منتقل می‌کند.
• هر بار که کودک سؤال جنسی می‌پرسد، او را غرق در اطلاعات نکنید. این کار باعث ترس و سردرگمی او می‌شود. کافی است در بازۀ زمانی کوتاه (مثلاً ۵ دقیقه)، اطلاعات درست، کم و مفید به او بدهید.
• مهم است به کودک نشان دهید که می‌تواند هر سؤالی که در ذهنش دارد از شما بپرسد.
• ممکن است کودک هم‌زمان چند سؤال بپرسد؛ قرار نیست در یک زمان به همۀ سؤال‌ها پاسخ دهید. تا حدی که تشنگی او رفع شود، پاسخ دهید، اما در زمان‌های دیگر به‌تدریج جواب سؤال‌هایش را بدهید.
• همیشه به خاطر داشته باشید که طبیعی است کودکان در مورد مسائل جنسی سؤال داشته باشند. هرچه مقاومت والدین در برابر مسائل جنسی بیشتر باشد، واکنش آن‌ها به چنین سؤال‌هایی پیچیده‌تر خواهد بود. بنابراین به والدین توصیه می‌شود ابتدا ذهنیت خود را نسبت به مسائل جنسی بازبینی کنند تا بتوانند مناسب‌ترین واکنش را در برابر سؤال‌های جنسی کودکان داشته باشند.

پاسخ به سوالات رایج کودکان درباره‌ی مسائل جنسی و جنسیت

توصیه می‌شود تا سن ۶ سال، والد هم‌جنس پاسخگوی سؤال‌های جنسی کودک باشد. گرچه بعد از ۶ سال هر دو والد می‌توانند پاسخگو باشند، اما ترجیح با والد هم‌جنس است. گاهی اوقات برای والدین دشوار است دربارۀ این موضوعات با فرزندشان صحبت کنند؛ در این شرایط می‌توان از روانشناس یا فرد آگاه و قابل اعتماد کمک گرفت. با این حال، لازم است والدین به کودک نشان دهند که آن‌ها هم در جریان موضوع هستند و بستر گفت‌وگو در این زمینه با والدین برای کودک یا نوجوان فراهم است.

سؤال‌های کودکان در مورد مسائل جنسی به دو دسته تقسیم می‌شوند:

1. سؤال‌های طبیعی
2. سؤال‌های غیرطبیعی

سؤال‌های طبیعی شامل پرسش‌هایی از قبیل: «بچه‌ها از کجا می‌آیند؟»، «چرا مامان و باباها با هم می‌خوابند؟»، «چرا خاله بچه ندارد؟». طبیعتاً کودکان زن حامله را می‌بینند و چنین سؤال‌هایی برای آن‌ها پیش می‌آید.

سؤال‌های غیرطبیعی، پرسش‌هایی هستند که در آن کودک اطلاعات، تصاویر یا حرف‌هایی با محتوای جنسی مطرح می‌کند که به نظر می‌رسد از جایی تغذیه شده است.

تکنیک های بازی درمانی کودک

الگوی پاسخگویی به سؤال‌های طبیعی:

• بازخورد مثبت نشان دهید تا کودک بفهمد چنین سؤال‌هایی طبیعی هستند و امکان گفت‌وگو وجود دارد.
• به کودک بگویید که اتفاقاً خودتان قصد داشتید دربارۀ این موضوع با او صحبت کنید و خوشحال هستید که این سؤال را مطرح کرده است.
• قبل از پاسخگویی، ذهنیت کودک را در مورد موضوع بررسی کنید. مثال: «تو راجع بهش چی می‌دونی؟ چی شد که این سؤال رو پرسیدی؟»
• اگر جواب سؤال کودک را می‌دانید، خیلی کوتاه، مفید و درست پاسخ دهید. اگر نمی‌دانید، از او زمان بخواهید تا پاسخ درست را پیدا کرده و به او اطمینان دهید که جوابش را خواهید داد.
• هنگام پاسخگویی، به زبان بدن کودک توجه کنید. این نشان می‌دهد تا کجا پیش بروید؛ آیا کودک مشتاق شنیدن است یا اطلاعات زیادی دریافت کرده و کلافه شده است.
• پاسخگویی و آموزش جنسی باید در بستر زندگی کودک و متناسب با مفاهیمی که کودک با آن سر و کار دارد، صورت بگیرد.

الگوی پاسخگویی به سؤال‌های غیرطبیعی:

• اگر کودک حرف رکیک جنسی گفت، به او بگویید که این کلمات معنی به‌شدت بدی دارند و اگر این حرف‌ها را به کسی بگوییم، او را ناراحت می‌کند.
• اگر کودک دربارۀ تصاویر یا محتواهای جنسی صحبت کرد، او را آگاه کنید که این صحبت‌ها مربوط به حریم خصوصی والدین است و ما اجازه نداریم دربارۀ حریم خصوصی افراد صحبت کنیم. اگر قبلاً در مورد حریم خصوصی به کودک آموزش داده‌ایم، می‌توانیم مطالب قبل را یادآوری کنیم؛ اما اگر کودک در این زمینه آموزشی نگرفته، فرصت خوبی است تا آموزش‌های جنسی را برای او شروع کنیم.
• به‌عنوان والد لازم است منبع این کنجکاوی‌های غیرطبیعی را بررسی کنید: آیا کودک در معرض محتواهای جنسی قرار گرفته است؟ آیا آسیبی با محتوای جنسی داشته است؟ کشف منبع تغذیه‌کنندۀ این سؤال‌ها در پیشگیری از آسیب‌های احتمالی بعدی بسیار مهم است. 

نقش والدین و مربیان در تربیت جنسی کودکان

متأسفانه میزان آزار جنسی و آسیب‌های روانی در دوران کودکی رو به افزایش است. هر ساله حدود پنج میلیون کودک نوعی از آسیب روانی را تجربه می‌کنند و بیش از دو میلیون نفر قربانی آزار جنسی یا جسمی هستند (درمان شناختی-رفتاری بازی‌محور در جهت پیشگیری و درمان آزار جنسی، با ترجمۀ فاران حسامی).

براساس مطالب منتشر شده در مجله Procedia–Social and Behavioral sciences، والدین در شکل‌دهی به سلامت جنسی کودکان و نوجوانان نقش موثری دارند. مهم است که والدین برای ارائۀ آموزش‌های جنسی به فرزندشان، برنامه‌های آموزشی دریافت کنند. واقعیت زندگی اجتماعی نشان داده است که هیچ پدر و مادری نمی‌تواند امنیت و سلامت جنسی فرزندش را در دل جامعه تضمین کند. لذا لازم است هر خانواده روش‌های خودمراقبتی و آموزش‌های جنسی در جهت پیشگیری از آسیب‌های احتمالی را برای فرزندش فراهم کند.

توقع می‌رود ارگان‌های اجتماعی از قبیل آموزش و پرورش، مراکز بهداشتی-درمانی، سیاست‌های کلان اجتماعی، متصدیان حقوق بشر و قوانین وضع شده در جامعه از چنین آموزش‌هایی حمایت کنند و بستر آگاه‌سازی برای والدین، کودکان و نوجوانان فراهم سازند.

متأسفانه بسیاری از والدین از آسیب‌های احتمالی کودکان و نوجوانان آگاه نیستند و در بسیاری از موارد، شناخت کافی از آسیب‌ها ندارند. اغلب افراد تصور می‌کنند که کودک آسیب دیده صرفاً کودکی است که مورد تجاوز جنسی قرار گرفته است؛ اما دامنۀ آسیب بسیار گسترده‌تر است. گاهی شوخی‌های جنسی با کودکان، لمس بدن آن‌ها بدون اجازه و به شکل پنهانی، قرار گرفتن زودهنگام در برابر اطلاعات و محتواهای جنسی، همگی از انواع مختلف آسیب‌های جنسی به حساب می‌آیند.

بایستی این نگرش در والدین شکل بگیرد که آن‌ها نه تنها در برابر خوراک، پوشاک و مسکن کودکشان مسئول هستند، بلکه مسئول امنیت روانی او نیز می‌باشند.

چگونه اعتماد به نفس کودک را افزایش دهیم؟

نتیجه‌گیری

توقع می‌رود والدین ابتدا نگرش و ذهنیت خود را نسبت به مسائل جنسی و جنسیتی بازبینی کنند، اهمیت آموزش‌های جنسی را درک کرده و تلاش کنند آموزش‌های لازم را یاد بگیرند. همچنین امیدواریم نهادهای اجتماعی در کنار خانواده‌ها گام مؤثری برای کاهش آسیب‌ها و آزارهای جنسی بردارند و رنج روانی کودکان در این حوزه کمتر شود.

اگر نمی‌دانید چطور دربارۀ مسائل جنسی و جنسیتی با فرزندتان حرف بزنید، می‌توانید از روانشناسان کودک و نوجوان کلینیک روان‌پویشی آگاه راهنمایی بگیرید.