تیک عصبی در کودکان

گاهی وسط بازی یا وقتی که کودک با تمرکز مشق‌هایش را می‌نویسد، یک تکان ناگهانی در شانه یا چشمک‌های پی‌درپی، همه چیز را تغییر می‌دهد. وقتی یک کودک دچار تیک عصبی می‌شود، معمولاً اولین کسی که غافلگیر می‌شود خود اوست. تیک عصبی حرکت یا صدایی ناخواسته است که ناگهان ظاهر می‌شود. کودک شاید چند لحظه مکث کند، انگار دنبال توضیحی برای آن می‌گردد. در ذهنش چیزی شبیه این می‌گذرد: «من نمی‌خواستم این کار را بکنم… چرا اینطور شد؟»

با اینکه تمام جزئیات در مورد تیک عصبی در کودکان برای ما روشن نشده است اما می‌دانیم که بخشی از این ماجرا به مغز و سیستم عصبی کودک مرتبط است. تیک بیش از آنکه موضوعی صرفاً روانشناختی باشد، به سیستم مغزی کودک مرتبط است. می‌توانیم مغز را مانند شبکه‌ای سیم‌کشی شده در نظر بگیریم که هر لحظه هزاران پیام را از نقطه‌ای به نقطه‌ای دیگر منتقل می‌کنند. اگر این سیم‌کشی‌ها و پیام‌رسانی‌ مغز برای چند لحظه پیام ناخواسته و ناهماهنگی ارسال کنند، بدن کودک بی‌اختیار واکنشی ناگهانی نشان می‌دهد. وقتی چنین زمینۀ زیستی و مغزی در کودک وجود داشته باشد، استرس، خستگی یا هیجانات سرکوب شده تیک‌ها را تشدید می‌کنند.

برای والدین، دیدن این حرکات می‌تواند نگران‌کننده باشد. بیشتر اوقات، تیک‌ها نشانۀ یک بیماری خطرناک یا اتفاقی عجیب و نگران‌کننده در دنیای درونی کودک نیستند. با این حال، هر حرکت ناخواسته و ناگهانی، می‌تواند داستان منحصربه‌فردی برای ما بیان کند. ما تیک را نه پدیده‌ای ترسناک می‌دانیم و نه می‌خواهیم نادیده‌اش بگیریم. اگرچه تیک‌ها ریشه در عملکرد مغز دارند، پذیرش و حمایت ما مرهمی است که از شدت تیک‌ها می‌کاهد.

تعریف تیک عصبی

تیک یک حرکت یا صدای ناگهانی و تکراری است که از کودک سر می‌زند و خودش آن را انتخاب نمی‌کند. ممکن است پلکش پشت‌سرهم بپرد، شانه‌اش بالا برود یا گلویش را مدام صاف کند. این اتفاق‌ها معمولاً در سنین پایین دیده می‌شوند و دوره‌ای‌اند یعنی مدتی کم می‌شوند و بعد ممکن است دوباره بر‌گردند. کودک عمداً این کارها را نمی‌کند و نمی‌تواند توضیح بدهد چرا این واکنش‌ها را نشان می‌دهد.

وقتی از تیک صحبت می‌کنیم، مغز و سیستم عصبی کودک، بازیگر اصلی این ماجرا هستند. مسیرهای عصبی در مغز کودکی که تیک دارد، شکل خاص و متفاوت خود را دارند. گاهی این تفاوت عصبی در کودک به تنهایی کافی است تا تیک‌ها ظاهر شوند. اما گاهی فشارهای روزمره، استرس یا هیجانات کودک می‌توانند این تیک‌ها را پررنگ‌تر سازند. تیک پدیده‌ای پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را در یک یا چند علت مشخص خلاصه کرد.

برای بسیاری از کودکان، تیک یک احساس آزاردهنده است که قبل از شروع حرکت در بدنشان جمع می‌شود مثل یک فشار کوچک پشت پلک یا یک گرفتگی در گلو. کودک نمی‌داند چرا این اتفاق می‌افتد. او فقط می‌خواهد سریع آن را برطرف کند و تنها راهی که بلد است همان حرکت یا صدای آشنا و تکراریست. شاید کودک بتواند برای چند دقیقه جلویش را بگیرد اما این کار برایش خیلی سخت و خسته‌کننده است. ما نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که کودک همیشه آن‌ها را کنترل کند. تیک فقط یک تکان یا صدای اضافه نیست. معمولاً تیک‌ها وقتی دیده می‌شوند که کودک درونش نگرانی، فشار یا احساساتی دارد که هنوز بلد نیست درباره‌شان حرف بزند. وقتی این احساسات برایش زیاد می‌شوند، بدنش زودتر از زبانش واکنش نشان می‌دهد. این حرکات یا صداها نه از روی انتخاب یا برای توجه‌طلبی بلکه به‌عنوان راهی برای کنار آمدن با فشارهای درونی ظاهر می‌شوند.

اگر تیک‌ها ادامه‌دار یا شدید شوند، کودک احساس ‌می‌کند دیگر کنترلی رو بدن خود ندارد بنابراین ممکن است خجالت بکشد و اعتماد به نفس و روابطش را از دست بدهد چون خود را با دیگران متفاوت می‌بیند. گاهی نگاه دوستان و محیط به این حرکات و صداها احساسات بد کودک نسبت به خودش را بیشتر می‌کند و ممکن است بخاطر این تیک‌ها مسخره یا تحقیر شود.

انواع تیک عصبی در کودکان

بر اساس مقاله منتشر شده در سایت National Library of Medicine تیک‌ها اشکال متنوعی دارند اما در دو دستۀ حرکتی و صوتی طبقه‌بندی می‌شوند:

• تیک‌های حرکتی

این دسته از تیک‌ها همان تکان‌های ناگهانی بدن هستند مثل:

• پلک زدن‌های پشت سرهم
• بالا انداختن شانه
• تکان دادن سر
• جمع کردن بینی و صورت
• تقلید حرکات دیگران

• تیک‌های صوتی

این تیک‌ها صداهایی هستند که کودک بی‌اختیار از دهان یا گلوی خود تولید می‌کند. مثل:

• صاف کردن گلو
• سرفه‌های تکراری و کوتاه
• خرخر کردن
• تکرار یک کلمه

علل و عوامل شکل‌گیری تیک عصبی در کودکان

• تفاوت‌های عصبی

هنوز نمی‌توانیم به طور قطعی علت مشخصی برای تیک پیدا کنیم اما معمولاً داستان تیک بیش از هر چیز به نحوۀ کار سیستم عصبی مرتبط است. تفاوت‌هایی که باعث می‌شوند مسیرهای عصبی یا پیام‌رسان‌های شیمیایی مغز گاهی از تعادل خارج شوند. این تفاوت‌ها در بخش‌هایی از مغز دیده می‌شوند که وظیفه‌شان هماهنگ کردن حرکت‌های بدن است یعنی بخش‌هایی که باید زمان‌بندی و هماهنگی حرکات را تنظیم کنند. گاهی این موضوع فقط مربوط به یک نقطه از مغز نیست بلکه به ارتباط بخش‌هایی از مغز برمی‌گردد که باید باهم فعالیت کنند تا حرکات بدن، روان و منظم انجام شوند و بدن بتواند واکنش‌های ناگهانی‌اش را کنترل کند. همین تفاوت‌ها باعث می‌شوند پیام‌هایی که باید دقیق و هماهنگ رد و بدل شوند، گاهی با کمی بی‌نظمی همراه شوند و بدن بدون تصمیم آگاهانه، یک حرکت یا صدای ناخواسته مثل تیک نشان دهد. تیک‌ها معمولاً ریشۀ ژنتیکی و ارثی دارند. ممکن است این ژن‌ها از پدر، مادر یا حتی نسل‌های قبل‌تر خانواده به کودک رسیده باشند. بنابراین مغز او آمادگی و استعداد بیشتری برای این واکنش‌های ناگهانی دارد.

عواملی مثل استرس، هیجان زیاد، خستگی یا حتی بیماری می‌توانند باعث افزایش بروز تیک‌ها شوند. وقتی این زمینه عصبی با فشارهای روزمره همراه می‌شود، بدن راحت‌تر واکنش‌هایی مثل تیک نشان می‌دهد. در ادامه به مواردی اشاره می‌شود که اگر کنار این زمینه عصبی قرار بگیرند، می‌توانند احتمال یا شدت تیک را بیشتر کنند.

• کنترل رفتار و احساسات

وقتی کودک بزرگ‌تر می‌شود، اطرافیان از او انتظار دارند آرام‌تر و منظم‌تر باشد. طبیعی است که قوانین بیشتری هم وارد زندگی‌اش می‌شود. از قوانین خانه و مدرسه گرفته تا قوانینی در جمع دوستان. این‌ها به تنهایی مشکلی ایجاد نمی‌کنند و حتی برای رشد کودک لازم‌اند اما گاهی انتظارات ما بیشتر از ظرفیت و توان کودک است. او ممکن است احساس کند همیشه او را قضاوت می‌کنیم و باید مراقب باشد که اشتباه نکند. کودک بخش زیادی از هیجان‌ها، ترس‌ها، اضطراب‌ها و احساساتش را در خودش نگه می‌دارد چون می‌ترسد واکنش نشان دهد یا والدینش را ناراحت کند. گاهی نیز ممکن است کودک نتواند احساسات خود را بیان کند یا اصلاً نداند چه احساسی را تجربه می‌کند و با آن چه می‌تواند کند. نیروی این احساسات و اضطراب‌های ابرازنشده، فشاری را ایجاد می‌کند که بدن کودک ممکن است آن را با حرکات کوچک و ناگهانی تخلیه ‌کند. بدن کودک در کنار او می‌ایستد تا وقتی کودک اجازه یا توان ابراز احساساتش را ندارد، یک قدم جلو بیاید و احساس کودک را به جهان اطرافش برساند؛ حتی اگر این شیوه کامل‌ترین یا سالم‌ترین راه ابراز احساسات نباشد.

• تغییرات و اتفاقات زندگی

گاهی تیک‌ها بعد از یک اتفاق بزرگ شروع می‌شوند. اتفاقی که شاید از نظر ما کوچک باشد اما تغییری بزرگ برای کودک است. جابه‌جایی خانه، تغییر مدرسه، دعوای والدین، از دست دادن یکی از نزدیکان یا تغییری غیرقابل‌ پیش‌بینی می‌تواند نظم زندگی کودک را بهم بریزد. معمولاً کودک در این تغییرات حساس‌تر، بی‌قرارتر یا خسته به نظر می‌رسد. ذهن او درگیر اتفاقی است که تجربه کرده و تلاش می‌کند این وضعیت جدید را برای خودش هضم کند. ممکن است با بهم ریختن این تعادل، بدن کودک واکنشی کوتاه و بی‌اختیار نشان دهد. در واقع این تیک‌ها نوعی آشفتگی را منعکس می‌کنند. تیک‌ها در دوره‌های تغییر یا تنش بیشتر دیده می‌شوند و وقتی شرایط برای کودک آرام‌تر گردد، شدت تیک‌ها هم به مرور کمتر می‌شود. البته به یاد داشته باشیم این اتفاقات بیرونی به تنهایی شروع‌کنندۀ تیک نیستند بلکه با بدن مستعد کودک همراه می‌شوند تا به کمک تیک، فشار این تغییرات را تخلیه کنند.

• درگیری بین استقلال و وابستگی

دنیای روانی و هیجانی کودک چگونه در بروز تیک‌ها نقش دارد؟ یکی از مهم‌ترین و پنهان‌ترین کشمکش‌ها درون کودک، زمانی اتفاق می‌افتد که او به تدریج قدم در مسیر مستقل شدن می‌گذارد. از طرفی کودک به تدریج می‌خواهد مستقل شود و خودش کارهایش را انجام دهد اما از طرف دیگر می‌ترسد که اگر از والدینش فاصله بگیرد یا استقلالش را نشان دهد، محبت و توجه آن‌ها را از دست بدهد. او مدام بین این دو خواسته در رفت و آمد است. گاهی تلاش می‌کند ثابت کند که می‌تواند از پس خودش بربیاید و گاهی به ما می‌چسبد تا مطمئن شود که هنوز دوستش داریم. این کشمکش درونی معمولاً وقتی شدیدتر می‌شود که می‌خواهد قدمی به سمت استقلال بردارد؛ مثلاً تنها در اتاقش بخوابد یا به مدرسه برود. ممکن است کودک همیشه این تنش را با گریه و چسبندگی به ما نشان ندهد. همه چیز به ظاهر خوب است اما این فشار روانی با تاثیر بر بدن مستعد کودک باعث بروز تیک‌ها می‌شود. وقتی کودک متوجه شود که مستقل شدن او به معنی از دست دادن امنیت و حمایت والدینش نیست، تنش او کمتر شده و تیک‌ها از بین می‌روند.

• حرکات عادتی

برخی از رفتارهایی که ما به عنوان تیک می‌بینیم، در واقع تیک عصبی نیستند. وقتی کودک برای چند روز یا چند هفته یک حرکت کوچک را تکرار می‌کند، ممکن است صرفاً عادت بدنی گذرا و موقتی باشد که یا از روی کنجکاوی و تقلید یا برای تخلیه انرژی آن را انجام می‌دهد. این حرکات عادتی معمولاً با تغییر فعالیت، مشغول شدن کودک یا بزرگ‌تر شدن به طور طبیعی برطرف می‌شوند. این حرکات در واقع عاداتی هستند که کودک آن‌ها را برای مدتی امتحان می‌کند و بعد رهایش می‌کند. این دوره‌ها گذرا و در فرایند رشد حرکتی کودک طبیعی هستند.

علائم و نشانه‌های تیک عصبی در کودکان

بر اساس مطالب منتشر شده در سایت The Royal Children`s Hospital تیک‌ها به طور کلی دو دسته هستند:

1. تیک‌های حرکتی شامل پلک زدن‌های سریع و پشت‌سرهم، تکان ناگهانی سر یا بالا انداختن شانه، جمع کردن بینی، شکلک‌ درآوردن‌، یا پرش‌های کوچک عضلات و حرکات تکراری مثل لمس کردن اشیا یا بدن خود می‌شوند.

2. تیک‌های صوتی شامل صاف کردن گلو، فین فین کردن، سرفه یا خرخر کردن، تولید صداهای کوتاه و در موارد نادر گفتن کلمات یا عبارت‌های ناگهانی و غیرارادی است.

تیک‌ها گاهی ساده هستند مثل یک حرکت یا یک صدای خیلی کوتاه و ناگهانی مثل پلک زدن یا صاف کردن گلو و گاهی پیچیده‌تر می‌شوند مثل چند حرکت پشت سرهم یا صداهای طولانی‌تر که ممکن است شبیه یک رفتار عمدی به نظر برسند اما کودک واقعاً کنترلی رویش ندارد. این تیک‌ها معمولاً می‌آیند و می‌روند. ممکن است یک تیک قطع شود و تیک دیگری جای آن را بگیرد. در زمان‌های استرس، نگرانی، هیجان یا خستگی بیشتر دیده می‌شوند و وقتی کودک درگیر یک فعالیت متمرکز مثل بازی و نقاشی است، کمتر می‌شوند. بعضی کودکان می‌توانند تیک را برای چند دقیقه متوقف کنند اما این کار سخت است و معمولاً بعد از آن، تیک‌ها با شدت بیشتری برمی‌گردند. همۀ این‌ها طبیعی است و نشان می‌دهد بدن کودک برای تنظیم خودش گاهی یک واکنش کوتاه و غیر ارادی نشان می‌دهد.

درمان تیک عصبی در کودکان

هدف ما فقط این نیست که جلوی حرکات یا صداهای کودک را بگیریم. مهم‌ این است که بفهمیم چه چیزی باعث این واکنش‌ها می‌شود و چطور می‌توانیم کنارش باشیم. با اینکه تیک از یک زمینۀ عصبی و مغزی می‌آید، به این معنی نیست که حمایت ما بی‌اثر است و کاری از دستمان برنمی‌آید. نقش ما همچنان مهم است. به جای اینکه به کودک فشار بیاوریم که این کارها را انجام ندهد و او را سرزنش کنیم، بهتر است این واقعیت را بپذیریم که این واکنش‌ها خارج از اختیار و کنترل اوست. ما نمی‌توانیم تغییری در ریشۀ مغزی و عصبی تیک ایجاد کنیم اما می‌توانیم با حضور حمایت‌گر محیطی برای کودکمان فراهم کنیم که کمتر تحت فشار باشد.

• شروع درمان از خانه

والدین باید ذره‌بین خود را از روی تیک کودکشان بردارند. تذکر دادن، نگاه کردن با دلسوزی یا عصبانیت و دعوا کردن، تیک را شدیدتر و اضطراب کودک را بیشتر می‌کند. والدین باید یاد بگیرند تمرکز خود را از روی حرکات و صداهای تکراری کودک بردارند. اگر فضای خانه بیش از حد سختگیرانه و وسواسی است باید این فشارها کم‌تر شوند. گاهی ما هستیم که تجربۀ تیک را برای کودک سخت‌تر می‌کنیم. برای مثال ممکن است بیش از حد به تیک‌ها واکنش نشان دهیم، از او بخواهیم جلوی خودش را بگیرد یا حتی ناخواسته او را مسخره کنیم. برخورد ما با کودک باعث می‌شود از خودش خجالت بکشد یا استرس بیشتری بگیرد و این‌ها می‌توانند تیک را بدتر کنند.

• بازی درمانی

در بازی و نقاشی، کودک فضایی امن پیدا می‌کند تا احساساتی مثل خشم، ترس یا حسادت را بدون ترس از قضاوت نشان بدهد. بیان‌کردن احساسات کمک می‌کند کودک هیجاناتش را بهتر بشناسد و آرام‌تر شود. از آن‌جایی که استرس و فشارهای روزمره می‌توانند تیک را شدیدتر کنند، بازی‌درمانی با کمک به آرام شدن کودک به ‌طور غیرمستقیم شدت یا دفعات تیک‌ها را کمتر می‌کند.

• کاهش محرک‌های محیطی

کم کردن ساعت تماشای تلویزیون و بازی‌های ویدیویی و کامپیوتری، تنظیم خواب کودک و ایجاد فضای باثبات و قابل پیش‌بینی، آرامش محیط را بیشتر کرده و بدن دیگر در حالت هشدار و آماده‌باش نخواهد بود. کودکانی که زمان زیادی را با صفحات نمایش می‌گذرانند، معمولاً تیک‌های بیشتری دارند. این محرک‌ها با شدتی بالا و به صورت پیوسته فشار زیادی را به سیستم عصبی و مغز کودک وارد می‌کنند. با آرام‌تر شدن محیط، فشار کمتری به مغز کودک وارد می‌شود و تیک‌ها به مرور خفیف‌تر و کمتر می‌شوند.

درمان تیک چشم (پلک زدن زیاد) در کودکان

تیک چشم یکی از شایع‌ترین تیک‌ها در کودکان است. به دلیل اینکه چشم یکی از حساس‌ترین عضوهای بدن است و بیشتر از سایر اعضای بدن دیده می‌شود، ممکن است تیک چشم ما را بیشتر از سایر تیک‌ها نگران کند. اما در واقع تیک چشم از سایر تیک‌ها خطرناک‌تر نیست و درمان آن نیز مانند سایر تیک‌هاست. به جای تمرکز صرف روی پلک زدن کودک بهتر است ببینیم که چه فشار یا هیجانی در محیط باعث می‌شود که کودک این‌گونه واکنش نشان دهد. کم کردن محرک‌های محیطی و ایجاد فضایی آرام برای کودک این تیک‌ها را کم‌تر می‌کند.

نکات مهم برای والدین

کودک خودش حرکات بدنش را انتخاب نمی‌کند. به جای تذکر دادن و سرزنش کودک بهتر است فضایی امن و حمایتگر برای او بسازیم. تیک کودک خود را به عنوان یک پیام ببینیم نه یک لجبازی یا نشانه‌ای از مخالفت‌. تلاش ما برای کنترل تیک‌ها فقط شدت آن را بیش‌تر می‌کند. هر چه محیط کودک امن‌تر، قابل پیش‌بینی‌تر، باثبات‌تر و کمتر کنترل‌کننده باشد، بدن کودک کمتر نیاز دارد که راه میان‌بری برای بیان احساسات پیدا کند.

در بسیاری از کودکان تیک‌ها موقتی و بی‌خطرند اما اگر تیک چند ماه ادامه پیدا کند، شدت زیادی داشته باشد، باعث افت عملکرد یا اختلال در مدرسه و زندگی روزمره شود، بهتر است از یک روانپزشک کمک گرفت. یک متخصص کمک می‌کند بفهمیم ریشۀ مشکل کجاست و چه نوع درمانی برای کودک مناسب‌تر است.

جمع‌بندی

تیک‌ها لجبازی یا یک بیماری ترسناک نیستند. تفاوت در نحوۀ کار مغز و سیستم عصبی کودک باعث ایجاد تیک می‌شود. تفاوتی که کودک خودش آن را انتخاب نکرده است. پس بهتر است تمرکز صرف خود را از روی تیک‌ها برداریم و فضای آرام و امنی برای کودک بسازیم. این واکنش‌های بدنی با آرام شدن دنیای درون کودک، کمرنگ‌تر و قابل تحمل‌تر می‌شوند. اگر تیک‌ها، طولانی و شدید شدند، کمک گرفتن از یک متخصص می‌تواند دوباره صلح و آرامش را به بدن فرزندمان بازگرداند.