اختلال خواب در کودکان

خواب آرام شبانه برای رشد و سلامت کودکان ضروری است اما اگر فرزند شما شب‌ها به‌سختی به خواب می‌رود، مدام بیدار می‌شود یا صبح‌ها خسته و بی‌حوصله است، ممکن است با یکی از انواع اختلالات خواب روبه‌رو باشد. این موضوع برای بسیاری از والدین آشناست: ساعت از نیمه‌شب گذشته و کودک شما هنوز بیدار است یا با کابوس‌های شبانه از خواب می‌پرد. اختلالات خواب در کودکان نه‌ تنها بر کیفیت استراحت آن‌ها اثر می‌گذارد، بلکه می‌تواند روی سلامت جسمی، تمرکز و حتی رفتارشان در طول روز تأثیر بگذارد.

در این مقاله از وبلاگ کلینیک روان‌پویشی آگاه، قصد داریم نگاهی به اختلال خواب در کودکان بیندازیم. از بی‌خوابی‌های گاه‌به‌گاه گرفته تا مشکلاتی مثل کابوس‌های مکرر که هر کدام ممکن است نشانه‌ای از مشکلی بزرگ‌تر باشند.

اختلال خواب چیست؟

اختلال خواب به مشکلاتی گفته می‌شود که کیفیت، مدت یا روند طبیعی خواب را مختل می‌کنند. وقتی الگوهای طبیعی خواب مختل شوند، فرد مشکلاتی در خواب و بیداری تجربه می‌کند. خواب کافی یکی از عوامل مؤثر بر سلامت عمومی و کیفیت زندگی افراد است. اختلالات خواب شامل مواردی مانند بی‌خوابی، بیداری مکرر شبانه، کابوس‌ها و رفتارهایی مانند راه رفتن و حرف زدن در خواب می‌شود.

اختلال خواب در کودکان

اختلالات خواب هم در بزرگسالان و هم در کودکان دیده می‌شود. با این حال، اختلالات خواب در کودکان نسبت به بزرگسالان ویژگی‌های متفاوتی دارند. اختلال خواب در کودکان به شرایطی گفته می‌شود که کودک به‌سختی به خواب می‌رود، استراحت کافی ندارد یا احساس خواب‌آلودگی شدیدی در طول روز می‌کند. خواب فرایندی زیستی و فیزیولوژیکی است که نقش مهمی در رشد و سلامت عمومی کودک دارد.

مدت‌زمان مناسب برای خواب در کودکان در سنین مختلف

خواب نقش مهمی در رشد مغز کودکان دارد. با رشد کودکان، ساختار و مدت‌زمان خواب آن‎ها تغییر زیادی می‌کند. تا قبل از دو سالگی، کودک تقریباً 9500 ساعت (معادل 13 ماه) می‌خوابد. از دو تا پنج سالگی، به‌تدریج تعادل بین خواب و بیداری ایجاد می‌شود. با این حال، در دوران کودکی و نوجوانی، خواب همچنان 40 درصد از متوسط یک روز کودک را به خود اختصاص می‌دهد.

میانگین مدت زمان مناسب برای خواب کودکان در سنین مختلف به پیشنهاد آکادمی پزشکی خواب در آمریکا (American Academy of Sleep Medicine) در ادامه آمده است:

• نوزادان ( از تولد تا 12 ماهگی): 12 تا 16 ساعت در روز
• نوباوگان (از 12 ماهگی تا دو سالگی): 11 تا 14 ساعت در روز
• کودکان سه تا پنج سال: 10 تا 13 ساعت در روز
• کودکان 6 تا 12 سال: 9 تا 12 ساعت در روز
• نوجوانان (13 تا 18 سال): 8 تا 10 ساعت در روز

انواع اختلالات خواب در کودکان

اختلالات خواب در کودکان را می‌توان در چهار دسته طبقه‌بندی کرد:

• اختلال در شروع خواب:

اگر کودکی بیشتر از 30 دقیقه طول بکشد تا شب‌ها به خواب برود، این مسئله اختلال محسوب می‌شود؛ البته در کودکان زیر 6 ماه این موضوع اختلال نیست.

• اختلال بیداری شبانه:

بیدار شدن‌های متعدد و طولانی مدت در بیشتر شب‌های هفته را اختلال بیداری شبانه می‌گویند. حداقل سن کودک برای تشخیص این اختلال 8 ماهگی است.

• اختلال خواب با برانگیختگی جزئی (اختلالات بیداری ناقص در خواب):

این اختلال شامل موارد زیر است:

الف) وحشت شبانه: بیدار شدن‌های ناگهانی و مکرر از خواب، اما نه به صورت کاملاً هشیار را وحشت شبانه می‌نامند. این اتفاق اغلب با فریاد و علائم اضطرابی مثل تپش قلب، افزایش ریتم تنفس یا عرق کردن همراه است. معمولاً در ساعات اولیۀ خواب وحشت شبانه اتفاق می‌افتد. ممکن است نتوان کودک را در حین این رویدادها به راحتی از خواب بیدار کرد.

ب) راه رفتن در خواب: بلند شدن از تخت خواب و راه رفتن مکرر در محیط اطراف. کودک با چشمانی باز حرکت می‌کند، اما به محیط  پاسخی نمی‌دهد.

ممکن است کودک هیچ خاطرۀ واضحی از این اتفاقات در صبح نداشته باشد. این اختلال برای کودکان زیر یک سال در نظر گرفته نمی‌شود.

•  اختلال کابوس دوران کودکی:

کابوس‌ها معمولاً از حدود دو سالگی شروع می‌شوند. این رویاهای پریشان‌کننده باعث بیدار شدن‌های ناگهانی و پریشانی کودک می‌شوند و اغلب در نیمۀ دوم خواب رخ می‌دهند. محتوای این رویاها اغلب با تهدیدی برای امنیت، بقا یا سلامت همراه است. کابوس‌ها با احساساتی مانند ترس و اضطراب یا احساسات منفی دیگر همراه هستند. محتوای کابوس‌ها با توجه به سن کودک متفاوت‌ است و نشان‌دهندۀ نگرانی‌ها و ترس‌های کودک در هر مرحلۀ رشدی است. کودکان کوچک‌تر ممکن است کابوس‌هایی درباره جدایی از والدین یا موجودات خیالی ببینند، در حالی که کودکان بزرگ‌تر کابوس‌هایی مرتبط با فیلم‌ها، داستان‌ها یا حوادث ناراحت‌کنندۀ واقعی تجربه می‌کنند. برخی از کابوس‌های کودکان بازتاب تجربه‌های روزمره آن‌ها هستند که به شکلی ترسناک‌ در خواب ظاهر می‌شوند. این کابوس‌ها ممکن است بر اثر عوامل استرس‌زا یا تجربه‌های آسیب‌زا ایجاد ‌شوند و موجب اجتناب کودک از خوابیدن مجدد شوند.

این علائم تنها زمانی به‌عنوان اختلال درنظر گرفته می‌شوند که خود این علائم یا پاسخ والدین به آن‌ها باعث اختلال در عملکرد کودک یا خانواده شوند. زمانی که این علائم به طور مشخص باعث پریشانی کودک، اختلال در روابط، یا تأثیر منفی بر یادگیری و توسعۀ مهارت‌های او شوند، بررسی‌های بیشتری برای درمان نیاز است. همچنین در صورتی‌ که این علائم مشارکت کودک و خانواده در فعالیت‌های معمول و روزمره را مختل کنند و حداقل به مدت یک ماه ادامه داشته باشند، می‌توان تشخیص اختلال خواب را مطرح کرد.

علت اختلالات خواب در کودکان

اختلالات خواب در کودکان تنها به یک علت خاص رخ نمی‌دهند و عوامل متعددی می‌توانند بر فرآیند خواب تاثیرگذار باشند.

• اضطراب:

مسائل اضطراب‌زا در هر مرحلۀ رشدی می‌تواند باعث بی‌خوابی، کابوس‌های مکرر یا سایر اشکال اختلال در خواب شود. ممکن است کودکی به دلیل ترس از جدایی از والدین خود، به ویژه زمان خواب که به معنای دوری موقت از آن‌ها است، اضطراب بیشتری را تجربه کند.

بخوانید از بلاگ اضطراب در کودکان

• تغییرات زندگی:

خواب راهی برای حل و فصل برخی تعارضات ناخودآگاه کودک است. زمانی که محیط برای رفع این تعارضات از شرایط ایمنی برخوردار نباشد، این تعارضات سرکوب شده در خواب ظاهر می‌شوند. به عنوان مثال تولد خواهر یا برادر با احساسات متفاوتی برای کودک همراه است. اگر کودک، محیط را برای ابراز خشم یا حسادت خود مناسب نداند و احساسات خود را بروز ندهد، در نهایت این احساسات در خواب کودک خود را نشان می‌دهند.

• رابطۀ والدین و کودک:

ارتباط والدین با کودک هنگام خواب و همچنین هنگام بیدار شدن شبانۀ کودک، نقش مهمی در فرایند خواب دارد. گاهی اضطراب والدین و تلاش‌های ناموفق آن‌ها برای کنترل کردن شرایط می‌تواند باعث افزایش احتمال بروز اختلالات خواب شود. گریه‌های کودک ممکن است والدین را بیش از حد تحریک کند و آن‌ها بخواهند با رفتارهایی جبرانی اضطراب‌شان را کم کنند که منجر به آشفتگی بیشتر کودک می‌شود. همچنین اجبار کودک به خوابیدن زمانی که خواب‌آلود نیست، مانع روند طبیعی خواب و بیداری کودک می‌شود.

• اختلالات روانشناختی دیگر:

کودکانی که تروما و واقعه‌ای آسیب‌زا را تجربه کرده‌اند، ممکن است بیشتر از بقیۀ کودکان در معرض خطر اختلالات خواب باشند. اختلال استرس پس از سانحه باعث دیدن خواب‌های وحشتناک یا کابوس‌های مکرر می‌شود. اختلال اضطراب جدایی یکی دیگر از اختلالاتی است که روند خواب را مختل می‌کند.

• اختلالات عصبی-رشدی:

کودکان مبتلا به اوتیسم،ADHD یا سایر اختلالات عصبی-رشدی اغلب الگوهای خواب نامنظمی دارند. بین برخی از این اختلالات و اختلالات خواب، ارتباطی دوسویه وجود دارد: کمبود خواب می‌تواند باعث بروز رفتارهای مخرب شود و در مقابل، این رفتارها و افزایش اضطراب نیز ممکن است باعث تشدید اختلالات خواب شوند.

• عوامل محیطی:

محیط خواب نامناسب، مانند سر و صدای زیاد، دمای نامناسب، عادت‌های خواب نامنظم یا تغییراتی مانند سفر و نقل مکان می‌تواند بر کیفیت خواب کودک تأثیربگذارد.

عوارض اختلال خواب در کودکان

• خستگی بیش از حد در طول روز
•  کاهش مهارت‌های شناختی، مانند تمرکز پایین، ضعف در استدلال فضایی و عملکرد ضعیف در مهارت‌های زبانی
• افزایش احتمال چاقی
• بروز رفتارهای مخرب، مانند پرخاشگری، تحریک پذیری یا بیش فعالی
• کاهش سطح هشیاری و توجه

اختلال خواب در کودکان اوتیسم

بر اساس مطالب منتشر شده در Scottish Autism، مشکلات خواب در کودکان اوتیسم شایع است. همه کودکان دارای اوتیسم مشکل خواب ندارند، اما در اکثریت آن‌ها می‌توان اختلالات مرتبط با خواب را مشاهده کرد. والدین کودکان و نوجوانان در طیف اوتیسم معمولاً مشکلات خواب شدیدتر و پایدارتر را در فرزندان‌شان می‌بینند.

اختلال خواب در کودکان اوتیسم به دلایل مختلفی مانند اضطراب، نیاز به نظم قابل‌پیش‌بینی‌تر، درک ضعیف از مفهوم زمان خواب و سردرگمی ناشی از محیط خواب شلوغ رخ می‌دهد. برخی از اختلالات خواب در این کودکان به شکل بیداری‌های شبانه، مشکل در به خواب رفتن یا مشکل در دوباره به خواب رفتن پس از بیداری خود را نشان می‌دهند.

آیا اختلال خواب در کودکان قابل درمان است؟

درمان اختلال خواب در کودکان به علت و شدت اختلال بستگی دارد. در سایت Zero to Three، راه‌هایی برای بهبود الگوی خواب کودک پیشنهاد شده است:

1. خودتان را جای کودک‌تان بگذارید.

زمان خواب برای کودک می‌تواند تجربه‌ای استرس‌زا باشد، زیرا خواب به معنای جدایی از افرادی است که دوست‌شان داریم و همینطور پایان دادن به فعالیت‌های سرگرم‌کننده. وقتی از دیدگاه فرزندتان نگاه می‌کنید، ممکن است خوابیدن در نیمه‌شب برای او سخت باشد. فرزند شما نمی‌خواهد شما را خسته کند؛ او فقط به حمایت و صبرتان نیاز دارد.

2. به الگوهای خواب خود هم به اندازۀ الگوی خواب فرزندتان اهمیت دهید.

مراقبت و بهزیستی خود را نیز اولویت قرار دهید. مراقبت لزوماً به معنای سفر یا استراحت آخر هفته نیست. اولویت قرار دادن خواب خودتان نیز می‌تواند نشانه‌ای از مراقبت باشد. نیاز شما به خواب به اندازۀ نیاز کودک‌تان مهم است. اگر از خودتان بیشتر مراقبت کنید، صبر بیشتری برای روبه‌رو شدن با چالش‌های فرزندتان خواهید داشت.

3. به نیازهای منحصر‌به‌فرد کودک خود توجه کنید.

هر کودک متفاوت است و برای آرام کردن خود روش‌های مختلفی دارد. به آنچه کودک‌تان از طریق رفتارش به شما نشان می‌دهد، توجه کنید. اجازه دهید رفتار او راهنمای شما باشد، نه بایدونبایدهای تربیتی. برای مثال، ممکن است کودک شما نتواند بلافاصله بعد از بازی به رختخواب برود و برای خواب به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

4. به محیط خواب کودک و فعالیت‌های قبل خواب توجه داشته باشید.

آیا محیط به اندازۀ کافی برای خواب کودک مناسب است؟ ساکت و تاریک بودن محیط و دور بودن وسایل بازی‌ برای کاهش حواس‌پرتی از ویژگی‌های مناسب محیط خواب است. داشتن یک برنامۀ خواب قابل پیش‌بینی که هر شب به کودک نشان می‌دهد وقت خواب است، به الگوی بهتر خواب کمک می‌کند.

5. تشخیص دقیق اختلال توسط متخصص ضروری است.

اگر علائم خاصی در کودک خود مشاهده کردید، حتماً با یک متخصص مشورت کنید. درمان زودهنگام می‌تواند از بروز عوارض جانبی اختلالات جلوگیری کند و به مدیریت رفتارهای مرتبط با خواب کودک کمک کند.

کلام آخر

خواب خوب برای رشد و سلامت کودکان ضروری است و اختلالات خواب می‌تواند روی تمرکز، رفتار و سلامت جسمی آن‌ها تأثیر بگذارد. با شناخت علل و ایجاد شرایط مناسب، می‌توان این مشکلات را کنترل کرد. اگر فرزندتان مشکل خواب دارد، متخصصان کلینیک روان‌پویشی آگاه آماده‌اند تا به شما کمک کنند و راهنمایی‌های لازم را ارائه دهند.