سال‌هاست جویی تریبیانی را با لبخند همیشگی، اشتهای سیری‌ناپذیر، جمله‌ی معروف  «How you doin؟» و ماجراهای عاشقانه‌ی بی‌شمارش به یاد می‌آوریم. برای خیلی از مخاطبان، او همان شخصیت ساده، خوش‌گذران و بامزه‌ی Friends است.  در این مقاله از بلاگ کلینیک روان پویشی آگاه قرار نیست جویی را از دریچه‌ی آسیب‌شناسی روانی ببینیم. بلکه تلاش می‌کنیم با نگاهی روانکاوانه، از لایه‌ی ظاهری شخصیتش عبور کنیم و ببینیم چه چیزی باعث شده او، با وجود همه‌ی ضعف‌ها و اشتباهاتش، یکی از دوست‌داشتنی‌ترین شخصیت‌های تاریخ تلویزیون باقی بماند.

تحلیل شخصیت جویی تریبیانی

اگر از طرفداران Friends بخواهیم جویی تریبیانی را در چند کلمه توصیف کنند، احتمالاً پاسخ‌هایی مثل «هوس‌ران»، «ساده‌لوح»، «عاشق غذا» یا «بامزه» را زیاد خواهیم شنید. خود سریال هم در خیلی از موقعیت‌ها از همین ویژگی‌ها برای خلق لحظات کمدی استفاده می‌کند. اما مشکلی که درباره‌ی شخصیت‌های کمدی وجود دارد این است که تکرار شوخی‌ها، گاهی باعث می‌شود مخاطب فراموش کند پشت این رفتارها یک انسان با دنیای درونی پیچیده قرار دارد.  جویی بیش از هر شخصیت دیگری قربانی این نگاه شده است. در فصل‌های پایانی حتی گاها برای خنداندن مخاطب، ساده‌لوحی او اغراق‌آمیزتر از قبل به تصویر کشیده می‌شود. با این حال، اگر رفتارهای او را در موقعیت‌های جدی‌تر سریال مرور کنیم، تصویری کاملاً متفاوت شکل می‌گیرد؛ تصویری از مردی که شاید از نظر شناختی پیچیدگی راس یا بلندپروازی مانیکا را نداشته باشد، اما در روابط انسانی، بارها بلوغی را نشان می‌دهد که خیلی از اطرافیانش از آن بی‌بهره‌اند. جویی معمولاً احساساتش را پنهان نمی‌کند، از ابراز محبت به دوستانش خجالت نمی‌کشد، کینه را برای مدت طولانی نگه نمی‌دارد و در لحظه‌هایی که عزیزانش به او نیاز دارند، بدون چرتکه انداختن،  کنارشان می‌ایستد.

دوران کودکی جویی تریبیانی

برای فهم هر شخصیت از نگاه روانکاوی، باید کمی از زمان حال فاصله بگیریم و به گذشته‌ی او نگاه کنیم. شخصیت انسان فقط حاصل ویژگی‌های ذاتی نیست؛ خانواده، روابط اولیه و تجربه‌های کودکی، نقشی اساسی در شکل‌گیری شیوه‌ی دوست داشتن، اعتماد کردن و مواجهه با تعارض‌ها دارند. جویی تریبیانی نیز از این قاعده مستثنا نیست.

جویی در یک خانواده‌ی پرجمعیت ایتالیایی آمریکایی بزرگ شده است؛ تنها پسر خانواده در میان هفت خواهر. چنین فضایی احتمالاً از همان سال‌های ابتدایی زندگی، او را در معرض ارتباط دائمی با زنان قرار داده است. برخلاف خیلی از مردها، جویی از کودکی در کنار مادر و خواهرانش زندگی کرده و حضور زنان برایش بخشی طبیعی از جهان بوده است.  احتمالا همین تجربه باعث شده که او، با وجود روابط متعدد عاشقانه، معمولاً رفتار خصمانه یا تحقیرآمیزی نسبت به زنان نداشته باشد. او اهل بازیگوشی و معاشقه است، اما کمتر پیش می‌آید از آسیب رساندن عمدی به دیگران لذت ببرد. خیلی از رابطه‌هایش سطحی‌اند، اما این سطحی بودن بیشتر از ناتوانی در تعهد ناشی می‌شود تا میل به سلطه یا سوءاستفاده.

سبک دلبستگی جویی

اگر فقط به روابط عاشقانه‌ی جویی نگاه کنیم، احتمال دارد او را کسی ببینیم که از تعهد فراری است. اما جویی در دوستی‌هایش اتفاقا تعهد زیادی دارد. جویی در عشق و دوستی، دو الگوی کاملاً متفاوت از خود نشان می‌دهد؛ پارادوکسی که با نظریه‌ی دلبستگی جان بالبی قابل فهم‌تر است.

دلبستگی ایمن در دوستی‌ها

یکی از ویژگی‌های افراد با دلبستگی ایمن، توانایی ایجاد رابطه‌ای پایدار، مبتنی بر اعتماد و بدون ترس دائمی از رها شدن است. جالب اینجاست که جویی تقریباً تمام این ویژگی‌ها را در دوستی‌هایش دارد.  رابطه‌ی او با چندلر شاید بهترین نمونه باشد. آن‌ها سال‌ها کنار هم زندگی می‌کنند، از نظر مالی و عاطفی به یکدیگر کمک می‌کنند، با هم اختلاف پیدا می‌کنند، قهر می‌کنند و دوباره آشتی می‌کنند؛ اما هیچ‌وقت امنیت رابطه‌شان از بین نمی‌رود. جویی نیازی ندارد مدام عشق و وفاداری چندلر را امتحان کند، او را کنترل کند یا از ترس ترک شدن به او بچسبد. همین احساس امنیت، نشانه‌ای مهم از یک دلبستگی سالم است.

وقتی چندلر شغلش را از دست می‌دهد، جویی بدون حساب وکتاب کنارش می‌ایستد. زمانی که خودش در مضیقه‌ی مالی است، چندلر از او حمایت می‌کند و جویی این کمک را بدون احساس تحقیر یا رقابت می‌پذیرد. حتی بعد از ماجرای بوسه‌ی چندلر و کتی، اگرچه جویی عمیقاً ناراحت می‌شود، اما در نهایت می‌تواند خشمش را پردازش کند و رابطه‌ی ارزشمندشان را حفظ کند. این توانایی در ترمیم رابطه، چیزی است که در بقیه شخصیت‌های سریال کمتر دیده می‌شود.

الگوی اجتنابی در روابط عاشقانه

اما همین جویی، وقتی وارد روابط عاشقانه می‌شود، رفتار متفاوتی دارد. رابطه‌های کوتاه، فاصله گرفتن پیش از عمیق شدن صمیمیت، اجتناب از برنامه‌ریزی برای آینده و فرار از تعهد، بارها در طول سریال تکرار می‌شوند. در نگاه اول ممکن است این رفتارها صرفاً نتیجه‌ی خوش‌گذرانی یا میل جنسی بالای او به نظر برسند، اما از نگاه نظریه‌ی دلبستگی، می‌توان آن‌ها را نوعی راهبرد برای حفظ فاصله‌ی هیجانی نیز دانست. جویی معمولاً تا زمانی که رابطه سطحی است، احساس راحتی می‌کند. اما هر زمان احتمال وابستگی عاطفی واقعی به وجود می‌آید، سردرگمی او هم آغاز می‌شود.

میل به آزادی در برابر ترس از تعهد

یکی از رایج‌ترین برداشت‌ها درباره‌ی جویی تریبیانی این است که «او از تعهد می‌ترسد». تعدد رابطه‌های کوتاه، اجتناب از ازدواج و بی‌میلی به برنامه‌ریزی برای آینده، در نگاه اول همین نتیجه را به ذهن می‌آورد. اما اگر رفتارهای او را با دقت بیشتری بررسی کنیم، می‌فهمیم که مسئله کمی پیچیده‌تر از یک ترس ساده است.

جویی هرگز عشق را مسخره نمی‌کند و نسبت به احساسات دیگران بی‌اعتنا نیست. برعکس، بارها می‌بینیم که وقتی متوجه می‌شود طرف مقابلش احساس عمیقی نسبت به او پیدا کرده، سعی می‌کند تا جای ممکن با احترام و کمترین آسیب از رابطه خارج شود. او از بازی دادن دیگران لذت نمی‌برد و معمولاً زمانی رابطه را تمام می‌کند که احساس می‌کند نمی‌تواند همان میزان صمیمیتی را که از او انتظار می‌رود، پاسخ دهد.

از نگاه روانکاوی، این رفتار می‌تواند بیشتر از آن که ناشی از «ترس از تعهد» باشد، تلاشی برای حفظ استقلال روانی باشد. بعضی افراد ناخودآگاه احساس می‌کنند رابطه‌ی عمیق، به معنای از دست دادن بخشی از آزادی یا هویت فردی‌شان است. در چنین شرایطی، فاصله گرفتن از رابطه از سر بی‌عاطفه بودن نیست، بلکه راهی برای محافظت از خود در برابر احساس گیر کردن است.

این الگو را در جویی می‌توان بارها دید. او تا زمانی که رابطه، بدون انتظار و بدون آینده‌ای مشخص است، احساس آرامش می‌کند. اما هرچه رابطه به سمت تعهد، مسئولیت و وابستگی بیشتر حرکت می‌کند، تردیدهایش هم پررنگ‌تر می‌شوند.

با این حال، رابطه‌ی او با ریچل نشان می‌دهد که جویی کاملاً ناتوان از تعهد نیست. زمانی که واقعاً عاشق می‌شود، حاضر است برای اولین بار خواسته‌های خودش را به تعویق بیندازد، احساساتش را کنترل کند و حتی خطر از دست دادن رابطه را بپذیرد تا به دوستی‌اش با راس آسیبی نرسد. این رفتار با تصویر مردی که صرفاً از تعهد فرار می‌کند، همخوانی ندارد.

شاید بتوانیم بگوییم جویی از تعهدی می‌ترسد که احساس کند او را از خود واقعی‌اش دور می‌کند. او به رابطه‌ای نیاز دارد که در آن، صمیمیت و آزادی بتوانند در کنار هم وجود داشته باشند.

مکانیسم‌های دفاعی جویی

همه‌ی ما برای کنار آمدن با اضطراب، شکست یا احساسات دردناک، راه‌هایی پیدا می‌کنیم. در روانکاوی به این راه‌ها «سازوکارهای دفاعی» گفته می‌شود؛ فرآیندهایی که اغلب به‌صورت ناخودآگاه عمل می‌کنند و کمک می‌کنند فشارهای روانی قابل‌تحمل‌تر شوند. این دفاع‌ها لزوما ناسالم نیستند. برخی از آن‌ها حتی گاهی می‌توانند نشانه‌ای از سلامت روان باشند.

جویی تریبیانی هم مانند هر انسان دیگری، از این سازوکارها استفاده می‌کند. اما جالب این جاست که دفاع‌های او، برخلاف باقی شخصیت‌های Friends، معمولاً پیچیده یا مخرب نیستند. او بیشتر به طنز، ساده‌سازی و گاهی انکار متوسل می‌شود؛ دفاع‌هایی که باعث می‌شوند زندگی برایش قابل‌تحمل‌تر بماند.

شوخی

جویی وقتی شکست می‌خورد، معمولاً خیلی زود با یک شوخی یا رفتار بامزه فضا را عوض می‌کند. وقتی موقعیت شرم‌آوری پیش می‌آید، کمتر خودش را در احساس گناه یا خجالت غرق می‌کند. این به معنای بی‌احساسی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد طنز برای او راهی است تا بتواند بدون انکار کامل واقعیت، بار هیجانی آن را کاهش دهد. در روانکاوی، طنز یکی از پخته‌ترین سازوکارهای دفاعی محسوب می‌شود؛ زیرا فرد به‌جای حذف واقعیت یا تحریف آن، می‌تواند درد را ببیند و هم‌زمان با نگاهی ساده‌تر با آن کنار بیاید.

ساده‌سازی

جویی معمولاً مسائل را پیچیده نمی‌کند. او درباره‌ی حرف دیگران فکر نمی‌کند یا درگیر تحلیل‌های بی‌پایان نمی‌شود. اگر اتفاق ناخوشایندی رخ دهد، اغلب سعی می‌کند آن را همان‌طور که هست بپذیرد و جلو برود. این ویژگی گاهی به‌عنوان ساده‌لوحی تعبیر می‌شود، اما همیشه چنین نیست. بعضی افراد برای حفظ تعادل روانی، ناخودآگاه از پیچیده کردن بیش از حد مسائل اجتناب می‌کنند. آن‌ها به‌جای غرق شدن در نشخوار ذهنی، ترجیح می‌دهند انرژی خود را صرف ادامه دادن زندگی کنند.

البته این دفاع همیشه هم کارآمد نیست. گاهی جویی به دلیل همین ساده‌سازی، از روبه‌رو شدن با احساسات عمیق خودش طفره می‌رود و تا زمانی که هیجان‌ها شدت نگرفته‌اند، آن‌ها را جدی نمی‌گیرد. اما در خیلی از موقعیت‌ها، همین ویژگی باعث می‌شود تاب‌آوری بیشتری نسبت به شکست‌های روزمره داشته باشد.

انکار

در بعضی موقعیت‌ها، جویی از انکار هم استفاده می‌کند. او برخی موقعیت‌ها وانمود می‌کند مسئله‌ای آن‌قدرها مهم نیست یا احساساتش آن‌قدر عمیق نشده‌اند. نمونه‌ی این رفتار را در ابتدای شکل‌گیری احساساتش نسبت به ریچل می‌توان دید؛ مدتی طول می‌کشد تا حتی پیش خودش بپذیرد که ماجرا از یک علاقه‌ی ساده فراتر رفته است.

شاید همین ترکیب طنز، ساده‌سازی و انکار موقتی، یکی از دلایلی باشد که جویی با وجود شکست‌های متعدد در کار، عشق و زندگی، کمتر از پا می‌افتد. او زخم می‌خورد، اما زخم‌هایش را به هویت اصلی خود تبدیل نمی‌کند. این توانایی، اگرچه بی‌نقص نیست، اما یکی از مهم‌ترین منابع تاب‌آوری شخصیت او به شمار می‌آید.

هویت حرفه‌ای جویی: رؤیای بازیگری و ظرفیت تحمل شکست

اگر بخواهیم یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیت جویی را نام ببریم، باید به امیدواری او اشاره کنیم. جویی در طول ده فصل Friends  بارها شغلش را از دست می‌دهد، در آزمون‌های بازیگری رد می‌شود، نقش‌هایش را از دست می‌دهد، با مشکلات مالی روبه‌رو می‌شود و حتی گاهی مجبور می‌شود برای گذران زندگی به کارهایی تن بدهد که هیچ ارتباطی با رؤیایش ندارند. اما با وجود همه‌ی این شکست‌ها، تقریباً هیچ‌وقت از بازیگر شدن دست نمی‌کشد.  این پایداری، از نگاه روانکاوی، فقط نشانه‌ی خوش‌بینی نیست؛ بلکه از نوعی رابطه‌ی سالم با «خود» خبر می‌دهد.

عزت‌نفسی که فقط به موفقیت وابسته نیست

خیلی از افراد، ارزشمندی خود را به موفقیت‌های بیرونی گره می‌زنند. در چنین شرایطی، هر شکست شغلی می‌تواند به این معنا تعبیر شود که «من به اندازه‌ی کافی خوب نیستم». اما جویی، با وجود ناراحتی و ناامیدی‌های مقطعی، معمولاً چنین نتیجه‌ای نمی‌گیرد.

او شکست را تجربه می‌کند، اما آن را به هویت خودش تبدیل نمی‌کند. اگر در یک تست بازیگری پذیرفته نشود، دوباره در آزمونی دیگر شرکت می‌کند. اگر نقشی را از دست بدهد، باز هم به دنبال فرصت بعدی می‌رود. این انعطاف روانی، یکی از مهم‌ترین عوامل تاب‌آوری اوست.

البته جویی گاهی نسبت به توانایی‌هایش بیش از حد خوش‌بین است و واقعیت را ساده‌تر از آنچه هست می‌بیند، اما همین خوش‌بینی باعث می‌شود شکست‌ها برایش به پایان راه تبدیل نشوند.

رؤیا، بخشی از هویت اوست

برای جویی، بازیگری فقط یک شغل نیست؛ بخشی از هویت اوست. او خودش را از دریچه‌ی این رؤیا می‌شناسد و حاضر نیست به‌سادگی آن را کنار بگذارد. ارزش جویی در این است که اجازه نمی‌دهد شکست، تعریف‌کننده‌ی هویتش باشد. او هر بار که زمین می‌خورد، دوباره به مسیرش برمی‌گردد؛ نه از سر انکار واقعیت، بلکه چون هنوز به امکان موفق شدن ایمان دارد. شاید همین امید سرسختانه، یکی از دوست‌داشتنی‌ترین بخش‌های شخصیت او باشد.

کلام پایانی

این مقاله تلاشی بود برای دیدن جویی فراتر از کلیشه‌ی «مرد خوش‌گذران». از تجربه‌های خانوادگی و سبک دلبستگی او گرفته تا سازوکارهای دفاعی، روابط عاشقانه، دوستی با چندلر و رؤیای بازیگری، همه نشان می‌دهند که پشت شخصیت طنازانه او، انسانی قرار دارد که مانند خیلی از ما، میان میل به صمیمیت و نیاز به استقلال، میان امید و شکست، و میان عشق و ترس در رفت‌وآمد است. شاید راز دوست‌داشتنی بودن جویی دقیقاً همین باشد؛ او ادعای کامل بودن ندارد، اشتباه می‌کند، بارها شکست می‌خورد و از احساساتش فرار می‌کند. اما در نهایت، مهربانی، صداقت و امیدش را از دست نمی‌دهد.