شخصیت پسیو اگرسیو کیست؟

بعضی‌ها خشم‌شان را فریاد نمی‌زنند یا حتی راجع‌به آن صحبت نمی‌کنند؛ اما آن را در سکوت، کنایه، کم‌کاری یا لبخندهای سرد می‌پیچند و به ما نشان می‌دهند. به این رفتار پسیو-اگرسیو یا پرخاشگری منفعلانه می‌گویند. هر یک از ما ممکن است بی‌آنکه متوجه باشیم چنین رفتاری را انجام دهیم؛ مثلاً وقتی تظاهر می‌کنیم آرام و منطقی هستیم؛ ولی در پس آن پر از ناراحتی یا خشم هستیم و حس واقعی‌مان را به شکل‌های دیگری نشان می‎دهیم.

 در این بلاگ از وب‌سایت «کلینیک آگاه» راجع‌به اینکه پسیو-اگرسیو یعنی چی؛ چرا شکل می‌گیرد و چطور می‌توان آن را اصلاح کرد صحبت می‌کنیم. پس همراه ما باشید.

passive aggressive چیست؟

 دکتر نیما قربانی در کتاب «سبک‌ها و مهارت‌های ارتباطی» چهار نوع سبک ارتباط بین‌فردی را معرفی می‌کند که یکی از آن‌ها سبک ارتباطی منفعل یا سلطه‌پذیر است:

«افراد سلطه‌پذیر دل‌مشغولی پرهیز از برخورد با دیگران را دارند؛ حتی اگر بهای این کار به قیمت ضایع شدن حق‌شان باشد. آن‌ها معمولاً حق را به دیگران می‌دهند و برای خودشان ارزش و احترامی قائل نیستند.»

رفتاری که در برخی از افراد منفعل دیده می‌شود، رفتار پسیو-اگرسیو است. پسیو-اگرسیو یا پرخاشگری منفعل یعنی فرد به‌جای ابراز مستقیم خشمش، آن را به شکل غیرمستقیم نشان ‌دهد؛ مثلاً با نیش و کنایه صحبت می‌کند یا در محیط کار وظایفش را انجام نمی‌دهد.

در واقع این افراد می‌ترسند که اگر خشم‌شان را صریح و قاطع بیان کنند، دیگران از دستشان ناراحت شوند و دیگر دوستشان نداشته باشند. پس خواسته‌ها و احساسات‌شان را سرکوب می‌کنند؛ اما خشمی که سرکوب می‌شود، بالاخره راهی به بیرون پیدا می‌کند و به شکل‌های دیگری خودش را نشان می‌دهد.

 به طور مثال دوست‌تان از شما کمکی می‌خواهد؛ اما زمان کافی برای انجام آن را ندارید. در این لحظه نه گفتن برایتان سخت‌ترین کار دنیاست. از طرفی وقت ندارید؛ از طرف دیگر می‌ترسید اگر نه بگویید صمیمیت بین‌تان خراب شود. پس به‌اجبار به او کمک می‌کنید؛ اما از درون خودخوری می‌کنید و حتی کاری که خواسته را به بدترین شکل انجام می‌دهید. این‌گونه صمیمیت‌تان حفظ می‌شود؛ اما صمیمیتی سطحی و ظاهری، نه صمیمیت عمیقی که هر دو از آن لذت ببرید.

آیا پرخاشگری منفعل اختلال محسوب می‌شود؟

رفتار پسیو-اگرسیو (پرخاشگری منفعل) نه اختلال روانی است، نه اختلال شخصیت و نه سبک شخصیتی. این فقط یک سبک ارتباطی ناسالم است که هر کدام از ما ممکن است در روابط بین‌فردی مختلف مانند روابط عاطفی، دوستانه، کاری یا خانوادگی از آن استفاده کنیم. البته این رفتار می‌تواند مشکلات متعددی در روابطمان ایجاد کند؛ در ادامه دربارۀ ویژگی‌های این سبک و مشکلاتی که ممکن است به دنبال داشته باشد، بیشتر صحبت می‌کنیم.

بخوانید از بلاگ مشکلات ارتباطی چیست؟

ویژگی‌های سبک ارتباطی منفعل پرخاشگر

برخی ویژگی‌های افرادی که رفتار پرخاشگری منفعل دارند، شامل موارد زیر است:

• این رفتار شکلی پنهان از ابراز خشم است؛ افراد خشم‌شان را پشت نقابی از منطقی بودن، مؤدب بودن یا مهربانی پنهان می‌کنند.
• رفتار پرخاشگری منفعل، نوعی رفتار اجتنابی است؛ زیرا این افراد از مواجۀ مستقیم با مشکل و احساساتشان فرار می‌کنند.
• افرادی که رفتار منفعل پرخاشگرانه دارند، معمولاً در روابط بین‌فردی‌شان احساس اضطراب، ناامنی یا بی‌ثباتی می‌کنند و ترس از دست دادن دارند.
• برخی افراد ممکن است برای رسیدن به خواسته‌هایشان یا به‌دست‌آوردن قدرت و کنترل، از پرخاشگری منفعلانه استفاده کنند؛ مثل والدی که با قهر و سکوت می‌خواهد به خواسته‌هایش برسد.
• افراد منفعل پرخاشگر درگیر جنگی درونی هستند. بخشی از وجودشان می‌گوید: «حرف بزن یا اعتراض کن»؛ ولی بخشی دیگر می‌پرسد: «بعدش چه می‌شود؟ شاید دیگر دوست‌داشتنی نباشم».
• این رفتار در واقع رفتاری خودتخریب‌گرایانه است و معمولاً خود فرد آسیب بیشتری می‌بیند.
• بعضی‌ها در موقعیت‌های خاصی این‌گونه رفتار می‌کنند؛ برای نمونه، فردی ممکن است در بیشتر روابطش قاطع و جسور باشد؛ اما چون در ارتباط با مادرش احساس امنیت لازم برای ابراز خشمش را ندارد، به پرخاشگری منفعل متوسل می‌شود.

نشانه‌های رایج رفتار پسیواگرسیو در رفتار روزمره

پرخاشگری منفعل شکل‌های متنوعی دارد و همان‌طور که گفتیم، ممکن است در هر رابطۀ دونفره‌ای دیده شود. بر اساس مقاله‌ای در سایت therapist، نمونه‌هایی از این رفتار عبارت‌اند از:

• قهرکردن، سکوت طولانی یا بی‌محلی کردن
• اهمال‌کاری و به تعویق‌انداختن کار یا پروژه
• تعریف‌های دوپهلو یا کنایه‌آمیز که ظاهراً مثبت اما درواقع توهین‌آمیزند
• استفاده از طعنه، کنایه یا جملات نیش‌دار در گفتار
• مطرح‌کردن غیرمستقیم موضوعاتی که باعث ناراحتی دیگران می‌شود
• وانمود کردن به ناتوانی یا بلد نبودن کاری برای فرار از انجامش
• بی‌توجهی عمدی به مرزها در رابطه؛ مثل پارتنری که وانمود می‌کند متوجه نشده رفتارش شما را ناراحت کرده
• بی‌اعتنایی عمدی به پیام‌ها یا جواب ندادن تماس‌ها
• توهین‌کردن با توجیه «شوخی بود»
• نشان‌دادن ناراحتی با نشانه‌های غیرکلامی؛ مثل نگاه‌نکردن یا ترک کردن محل
• نقش قربانی بازی‌کردن؛ یعنی بهانه‌تراشی و مقصر دانستن دیگران برای فرار از مسئولیت رفتارشان
• نگفتن دلیل ناراحتی و رفتار سرد، وقتی مشخص است که ناراحت هستند

علل و عوامل ایجادکننده پرخاشگری منفعل چیست؟ 

در سایت choosingtherapy، برخی عواملی که باعث شکل‌گیری سبک پرخاشگری منفعلانه می‌شوند، معرفی شده‌اند. این عوامل شامل موارد زیر هستند:

1. تجارب کودکی

پرخاشگری منفعلانه می‌تواند استراتژی مقابله‌ای یا تاکتیک بقا باشد که در پاسخ به آسیب‌های دوران کودکی شکل می‌گیرد. وقتی کودک در محیطی بزرگ شود که ابراز مخالفت، ناراحتی یا خشم ممنوع باشد یا با تنبیه همراه شود، یاد می‌گیرد احساساتش را به شکل دیگری نشان دهد تا تنبیه نشود. همچنین اگر والدین رفتارهای منفعل پرخاشگرانه داشته باشند، این الگو به کودک منتقل می‌شود.

2. ترس از طردشدن

بعضی‌ها فکر می‌کنند اگر مخالفت کنند یا احساسات واقعی‌شان را بگویند، دیگر دوست‌داشتنی نیستند و صمیمت‌شان را با دیگری از دست می‌دهند؛ به همین دلیل ترجیح می‌دهند سکوت کنند.

3. وجود اختلال‌های روانی

برخی افرادی که این رفتار را نشان می‌دهند، ممکن است درگیر اختلال‌هایی مانند افسردگی یا اضطراب باشند. همچنین، این رفتار می‌تواند همراه با برخی اختلالات شخصیت مثل اختلال شخصیت مرزی، نمایشی، خودشیفته و ضداجتماعی نیز دیده شود. 

4. ترس از رویارویی

یکی از دلایل شایع پرخاشگری منفعلانه، ترس از مواجهۀ مستقیم است. این ویژگی بیشتر در کسانی دیده می‌شود که تمایل دارند دیگران را راضی نگه دارند و نمی‌خواهند باعث تنش یا درگیری شوند؛ اما درعین‌حال نمی‌توانند خشم یا دلخوری‌شان را کاملاً پنهان کنند. همچنین ممکن است اعتمادبه‌نفس کافی برای ابراز وجود نداشته باشند. 

5. نداشتن مهارت بیان احساسات

وقتی کسی مهارت‌های ارتباطی سالم، مثل جرئت‌مندی را یاد نگرفته باشد و نتواند احساس یا خواسته‌اش را محترمانه و شفاف بیان کند، به راه‌هایی مانند سکوت یا بی‌توجهی متوسل می‌شود.

6. تجربۀ روابط آزاردهنده

گاهی افرادی که در روابط آزاردهنده یا خشونت‌بار قرار دارند، به رفتار منفعل‌پرخاشگرانه پناه می‌برند. درواقع برای‌ آن‌ها پرخاشگری غیرمستقیم تنها راه نسبتاً امن برای محافظت از خود و کنترل شرایط است. 

7. عوامل محیطی

در برخی موارد، عوامل محیطی فرد را به‌سوی ابراز غیرمستقیم خشم سوق می‌دهند؛ مثلاً وقتی کسی گرسنه، خسته، تنها، مضطرب یا تحت‌فشار است، احتمال بیشتری دارد که از رفتارهای منفعلانه برای ابراز خشمش استفاده کند.

8. ویژگی‌های شخصیتی

افرادی با شخصیت‌های وابسته، اجتنابی یا کینه‌جو بیشتر مستعد رفتار پرخاشگری منفعلانه هستند و این رفتار بخشی از الگوی شخصیت‌شان است.

9. فرهنگ و فضای اجتماعی

در برخی فرهنگ‌ها یا خانواده‌ها، سکوت، اطاعت و حفظ ظاهر ارزش تلقی می‌شود، و کسی که این ویژگی‌ها را دارد محبوب‌تر است. در چنین فضایی، خشم معمولاً به‌صورت زیرپوستی و غیرمستقیم خودش را نشان می‌دهد.

تأثیرات رفتار منفعل پرخاشگر بر روابط فردی و اجتماعی 

پرخاشگری منفعل در ظاهر رفتاری بی‌خطر یا خنثی به نظر می‌رسد، اما در لایه‌های عمیق‌تر می‌تواند به‌مرور رابطه‌ها را خراب کند؛ زیرا این رفتار معمولاً برای اطرافیان آزاردهنده و پراسترس است و در روابط فردی و اجتماعی پیامدهای قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. برخی از این پیامدها عبارت‌اند از:

• کاهش صمیمیت: وقتی احساسات اصیل به شکل آشکار و سالم مطرح نشود، صمیمیت بین دو نفر کم شده و رابطه به‌تدریج سرد می‌شود.
• ایجاد سوءتفاهم: این رفتار باعث می‌شود منظور واقعی فرد به‌صورت غیرمستقیم منتقل شود و ممکن است طرف مقابل دچار سوءتفاهم و برداشت اشتباه شود.
• تخریب ارتباطات شغلی: در محیط کار، پرخاشگری منفعل می‌تواند به کاهش بهره‌وری، مختل‌شدن همکاری تیمی، افزایش بی‌اعتمادی و حتی ازدست‌رفتن فرصت‌های شغلی منجر شود.
• فرسودگی عاطفی در طرف مقابل: کسانی که با فرد پسیو-اگرسیو در ارتباط هستند، به‌مرور احساس فرسودگی می‌کنند. چون همیشه باید حدس بزنند مشکل چیست و چگونه باید آن را حل کنند.
• تکرار چرخه تعارض: رفتار پسیو-اگرسیو باعث می‌شود تعارض‌ها هرگز به طور واقعی حل نشوند و چرخۀ تنش مدام تکرار شود.
• مختل‌شدن تصویر اجتماعی: فردی با این الگوی رفتاری ممکن است در نظر اطرافیانش غیرقابل‌اعتماد و بی‌مسئولیت دیده شود و روابط اجتماعی‌اش آسیب ببیند.
• تأثیر منفی بر کودکان: کودکی که پدر یا مادری منفعل‌پرخاشگر دارد، ناچار است مدام حدس بزند والدش چه احساسی دارد. چنین تجربه‌ای می‌تواند موجب احساس گناه، اضطراب یا شکل‌گیری اختلالات دلبستگی در او شود.

همچنین بخوانید: فرق وابستگی و دلبستگی چیست؟

چالش‌های زندگی مشترک با فرد منفعل پرخاشگر

پرخاشگری منفعلانه در زندگی مشترک نیز پیامدهای منفی و چالش‌های زیادی به همراه دارد. همان‌طور که گفتیم، این رفتار معمولاً باعث کاهش صمیمیت می‌شود؛ زیرا وقتی یکی از زوجین بدون بیان دلیل ناراحتی‌اش، رفتارش را تغییر ‌دهد، طرف مقابل دچار سردرگمی، بی‌اعتمادی و اضطراب می‌شود. در چنین شرایطی صمیمیت کم می‌شود و فضای رابطه سرد و بی‌احساس می‌شود.

همچنین پرخاشگری منفعل باعث می‌شود مسائل حل‌نشده باقی بمانند و روی‌هم تلنبار شوند؛ این اتفاق موجب می‌شود مشکلات میان زوج‌ها عمیق‌تر و گاه غیرقابل‌ترمیم شوند. علاوه بر این، یکی دیگر از پیامدهای مهم این سبک‌رفتاری کاهش صمیمیت جنسی است؛ در واقع خشم پنهان، دلخوری‌های حل‌نشده و نبود گفت‌وگوی سالم، میل به شریک زندگی و کیفیت رابطۀ جنسی را کاهش می‌دهد.

لیست روانشناس فردی در کلینیک آگاه

درمان منفعل‌بودن و رفتار پسیواگرسیو 

شاید از کودکی یاد گرفته‌اید که برای محبوب و دوست‌داشتنی بودن باید خشمتان را در دل نگه دارید؛ یا شاید نمی‌دانید چطور با آن روبه‌رو شوید تا هم رابطه‌تان حفظ شود و هم از حقتان دفاع کنید. اما حالا که بزرگ شده‌اید و ظرفیت روانی بیشتری دارید، وقت آن است که سبک ارتباطی‌تان را اصلاح کنید. برای این کار باید مراحل زیر را طی کنید:

• افزایش خودآگاهی: در قدم اول، سعی کنید متوجه شوید چگونه، چه زمانی و در ارتباط با چه کسانی رفتار منفعل‌پرخاشگرانه دارید. این آگاهی کمک می‌کند پیش از آنکه خشمتان را به شکل غیرمستقیم نشان دهید، احساساتتان را تشخیص دهید و گزینه‌های بهتری برای بیان‌شان انتخاب کنید.
• پذیرفتن احساسات منفی و ابراز آن‌ها: در مرحلۀ بعد بپذیرید که تجربۀ احساسات منفی مثل خشم یا ناراحتی در برخی موقعیت‌ها طبیعی است؛ اما به‌جای سرکوب، باید آن‌ها را به شکلی سالم و امن بیان کنید. یادگیری مهارت‌هایی مانند شیوه‌های سالم ابراز خشم، مدیریت هیجان و جرئت‌مندی به شما کمک می‌کند تا بتوانید با پرخاشگری منفعلانه مقابله کنید.
• تمرین سبک‌های ارتباطی سالم: در این مرحله شما باید استفاده از سبک‌های ارتباطی سالم را تمرین کنید. مثلاً در موقعیت‌های مختلف تلاش کنید دربارۀ هر چیزی که آزارتان می‌دهد‌، کاملاً واضح و شفاف صحبت کنید. البته طبیعی است که در شروع این کار برایتان سخت یا حتی غیرممکن باشد. به همین دلیل شاید بهتر باشد ابتدا با افرادی که امن و صمیمی هستند، مثل همسر یا دوستتان این تمرین را انجام دهید. سپس به‌مرور می‌توانید در موقعیت‌های دیگر هم رفتارتان را سالم‌تر و متعادل‌تر نشان دهید.
• مشاوره و روان‌درمانی: تغییر رفتار فرایندی سخت و طولانی است؛ اما روان‌درمانی می‌تواند در این مسیر به شما کمک کند. در واقع شخصیت هریک از ما مثل پازلی است که به‌مرور زمان قطعه‌هایش تکمیل می‌شود. درمانگر به شما کمک می‌کند تا تکه‌های گم‌شده پازل شخصیتتان، یعنی قاطعیت، جسارت و صراحت را پیدا کنید. یعنی در اتاق درمان با کمک درمانگر این موارد را تمرین می‌کنید و پس از آن می‌توانید در زندگی واقعی هم با قاطعیت و جسارت رفتار کنید. برای شروع جلسات روان‌درمانی می‌توانید از درمانگران کلینیک روان‌پویشی آگاه هم کمک بگیرید.

سخن پایانی

پرخاشگری منفعلانه نه ضعف شخصیتی، بلکه الگویی رفتاری است که معمولاً ریشه در تجربه‌های گذشته، ترس از تعارض و ناتوانی در بیان مستقیم خشم دارد. این سبک‌رفتاری می‌تواند روی روابط فردی، زندگی مشترک و کیفیت ارتباطات اجتماعی تأثیر منفی بگذارد؛ اما با استفاده از روش‌های مختلف می‌توان این سبک ارتباطی را تغییر داد. روش‌هایی مثل افزایش خودآگاهی، یادگیری مهارت‌های ارتباطی، تمرین بیان مستقیم احساسات و مراجعه به درمانگر، گام‌های مهمی برای تبدیل رفتار منفعل پرخاشگرانه به تعاملی سالم هستند.