اختلال عدم تمرکز در نوجوانان یا ADHD در نوجوانان چیست؟

گاهی دیدن این‌که نوجوانمان چه قدر بی‌انگیزه، فراموش‌کار یا بی‌قرار شده، سخت است. او که در سال‌های دبستان وضعیت درسی‌اش مناسب بوده، از نظر تحصیلی خیلی افت می‌کند. بسیار شلخته یا نامنظم می‌شود و هر کاری را نصفه ر‌ها می‌کند. به عنوان والد، مشاهده کردن این تغییرات در نوجوانمان می‌تواند خیلی ناراحت‌کننده باشد. ممکن است فکر کنیم فرزندمان خیلی تنبل شده یا دیگر علاقه‌ای به درس خواندن ندارد. اما گاهی پشت این رفتار‌ها مسئله‌ای مهم پنهان شده: اختلال کم‌توجهی/بیش‌فعالی (ADHD) در نوجوانان.

در این مقاله از بلاگ کلینیک روان‌پویشی آگاه، قرار است دربارۀ علائم ADHD در نوجوانان صحبت کنیم. 

اختلال عدم تمرکز/بیش‌فعالی در نوجوانان یا ADHD در نوجوانان چیست؟

ADHD اختلالی رشدی‌ـ‌عصبی است که در سه زمینۀ اصلیِ توجه و تمرکز (بی‌توجهی)، مدیریت هیجان و رفتار (تکانشگری)، و بی‌قراری ذهنی یا فیزیکی (بیش‌فعالی) تأثیر می‌گذارد. تصور عمومی بر این است که اختلال بیش‌فعالی/کم‌توجهی فقط مخصوص کودکی است و خودش را به صورت بی‌قراری و تکانشگری نشان می‌دهد:

• کودکان معمولاً بیش‌فعال‌تر، بی‌قرارتر و پرجنب‌وجوش‌تر هستند.
• بیشتر در تمرکز روی بازی‌ها، تکالیف و گوش‌دادن به حرف بزرگ‌ترها مشکل دارند.
• پرحرفی، رعایت نکردن نوبت و نافرمانی‌های کودکانه شایع‌تر است.

اما در بسیاری از موارد، بچه‌ها علائم خفیف‌تری دارند یا مشکلات مرتبط با حیطۀ تمرکز دارند که ظاهر بیرونی کمتری دارد. علاوه بر این، درس‌های دبستان نسبتاً آسان است و کودک از نظر تحصیلی مشکل زیادی ندارد. به این دلایل ممکن است این اختلال در کودکی تشخیص داده نشود و علائم آن وارد نوجوانی و حتی بزرگ‌سالی شود.

علائم ADHD در نوجوانان متفاوت‌تر و پیچیده‌تر از دوران کودکی است:

• بیش‌فعالیِ ظاهری کمتر می‌شود، اما بی‌قراری درونی، احساس بی‌تابی یا پرش فکری همچنان است.
• کم‌توجهی به شکل حواس‌پرتی در مدرسه، فراموش‌کاری و بی‌نظمی در انجام وظایف خودش را نشان می‌دهد.
• بچه‌ها در مدیریت زمان، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی مشکل دارند و انگیزه‌شان پایین می‌آید.

نوجوانی دورۀ کسب استقلال است؛ به همین دلیل ADHD ممکن است باعث درگیری بیشتر با خانواده، افت تحصیلی یا حتی رفتارهای پرخطر شود. از طرفی فشارهای اجتماعی، تحصیلی و انتظارات بالاتر می‌توانند باعث شوند علائم ADHD تشدید یابد.

علائم اصلی ADHD در نوجوانان

علائم ADHD در اوایل کودکی شروع می‌شود، اما ممکن است برخی افراد تا نوجوانی یا حتی بزرگسالی متوجه ابتلای خود به آن نشوند. به طور کلی، علائم این اختلال به سه دستۀ کلی تقسیم می‌شوند:

الف) بی‌توجهی: مشکل در توجه و تمرکز

• کمبود تمرکز: ممکن است در انجام وظایف خود مشکل داشته باشد. مثلاً پروژه‌ای را آغاز می‌کند و قبل از اتمام آن، پروژه‌ای دیگر را شروع می‌کند.
• گم‌کردن وسایل: هر کسی گاهی وسایل خود را گم می‌کند؛ اما این اتفاق در نوجوانان دارای ADHD رایج‌تر است. آن‌ها زمان زیادی را صرف جست‌وجوی وسایل خود می‌کنند.
• بی‌نظمی: بسیار شلخته و نامرتب هستند.
• بی‌دقتی: به جزئیات توجه کافی ندارند و خطاهایی انجام می‌دهند که ناشی از بی‌دقتی است.
• حواس‌پرتی: به‌راحتی با صداهای کوچک یا چیزهایی که دیگران نادیده می‌گیرند، حواسشان پرت می‌شود.
• مشکلات در روابط اجتماعی و عاطفی: به سختی با دیگران کنار می‌آیند؛ زیرا نمی‌توانند احساسات دیگران را متوجه شوند یا صحبت‌های آنان را دنبال کنند.
• مشکل در دنبال کردن مکالمه: هنگام صحبت با دیگران دچار مشکلات زیادی هستند: گوش ندادن به حرف طرف مقابل حتی زمانی که مستقیماً با او صحبت می‌کند، صحبت‌کردن بیش از حد، رهاکردن مکالمه در میانۀ آن، پریدن وسط حرف دیگران.
• خیال‌پردازی: برای مدت طولانی در خیال‌پردازی‌های خود گم می‌شوند.
• مشکل در دنبال کردن دستورالعمل‌ها: کمبود تمرکز، بی‌قراری و حواس‌پرتی می‌تواند دنبال‌کردن دستورالعمل‌های دقیق را تقریباً غیرممکن کند.
• تعلل: نوجوان ممکن است تکالیف یا سایر وظایف خود را آن‌قدر به تعویق بیندازد که کاملاً از زمان‌بندی کارها عقب بیفتد.

همچنین بخوانید: تاثیر فضای مجازی بر نوجوانان

ب) بیش‌فعالی: بیش از حد حرکت کردن، بی‌قرار بودن یا پرحرفی

• بی‌قراری: بی‌قراری نشانۀ رایج ADHD است. برای نوجوان یک‌جا نشستن سخت است. معمولاً بی‌قرار است و وول می‌خورد. اغلب برای راه رفتن یا دویدن از جای خود بلند می‌شود یا در حال ور رفتن با چیزی است.
• همیشه «در حال حرکت»: نوجوانان معمولاً علائم بیش‌فعالی کمتری نسبت به کودکان کوچک‌تر دارند، اما برخی از آن‌ها مدام در حال تغییر فعالیت‌هایشان هستند و نمی‌توانند مدت زیادی مشغول یک کار باشند؛ مثلاً لحظه‌ای در حال کتاب‌خواندن هستند و یک دقیقه بعد می‌خواهند به خانۀ دوستشان بروند.
• مشکل در انجام فعالیت‌های آرام: انجام بازی یا فعالیت‌های آرام معمولاً برای آن‌ها آسان نیست!

ج) تکانشگری: عمل بدون فکر یا مشکل در کنترل خود

• رفتار خودمحور: تشخیص خواسته‌ها یا نیازهای دیگران برایشان دشوار است. به‌طور مثال نمی‌توانند منتظر دیگران باشند، نوبت خود را رعایت کنند یا بسیار پیش می‌آید که صحبت دیگران را قطع کنند.
• رفتارهای پرخطر و ناگهانی: برای نوجوان دچار ADHD، مقاومت در برابر وسوسه‌ها دشوار است. در موقعیت‌های زیادی، بدون اینکه لحظه‌ای در مورد عواقب کار خود فکر کنند، دست به انجام کارهای خطرناک می‌زنند.

دریافت مشاوره تخصصی نوجوان

تأثیر ADHD بر زندگی تحصیلی و اجتماعی نوجوانان

تأثیر ADHD بر زندگی تحصیلی و اجتماعی نوجوانان می‌تواند عمیق، چندوجهی و گاهی ناپیدا اما بسیار اثرگذار باشد:

1- افت تحصیلی:

اختلال بیش‌فعالی/کمبود توجه در نوجوانان به شکل‌های مختلفی می‌تواند باعث افت تحصیلی زیاد در آن‌ها شود:

• نوجوان نمی‌تواند برای مدت طولانی روی درس یا تکالیفش متمرکز شود و خیلی زود حواسش پرت می‌شود.
• تمرین‌هایش را به‌موقع تحویل نمی‌دهد یا اصلاً فراموش می‌کند باید چه کاری انجام می‌داده.
• علیرغم هوش بالا، به دلیل کاهش عملکردهای شناختی مثل حافظه و تمرکز، عملکردی پایین‌تر از توانایی‌هایشان دارند.
• وقتی کاری نیاز به برنامه‌ریزی، شروع و پیگیری دارد، مانند تحقیق یا آمادگی برای امتحان، دچار سردرگمی، تعویق یا نیمه‌کاره رها کردن می‌شوند.
• به دلیل سرزنش‌شدن‌های فراوان و بارها شنیدن جملاتی مثل «تو همیشه حواست پرت هست»، «هیچ‌وقت درست و حسابی درس نمی‌خوانی»، «تنبل و کم‌هوش هستی»، اعتمادبه‌نفس تحصیلی آن‌ها کاهش پیدا می‌کند و تصویر منفی از خود و توانایی‌هایشان می‌سازند.
• به دلیل بیش‌فعالی و رفتارهای تکانشی در مدرسه، مدام دردسر درست می‌کنند و حتی ممکن است تعلیق یا اخراج شوند.

2- مشکل در روابط با همسالان:

حدود نیمی از نوجوانان دارای ADHD مشکلات جدی در روابط با همسالانشان دارند. برای مثال، تحقیقات نشان داده احتمال بیشتری دارد توسط همسالان نادیده گرفته یا طرد شوند، قربانی قلدری شوند یا دیگران را مورد آزار و اذیت قرار دهند.

3- تکانشگری‌های هیجانی:

سال‌های نوجوانی دوره طوفان احساسات است و به دلیل تغییرات مغزی و بلوغ، بچه‌ها هیجانات خود را با شدت بیشتری تجربه می‌کنند. به این تغییرات طبیعی نوجوانی، علائم ADHD را هم اضافه کنید! این بچه‌ها بیشتر از سایر نوجوانان واکنش‌های هیجانی شدید نشان می‌دهند و تکانشگری عاطفی دارند. مثلاً با یک «نه» شنیدن، بسیار عصبانی می‌شوند یا قهر می‌کنند. عدم بلوغ عاطفی می‌تواند منجر به فراز و نشیب‌ها و چالش‌های زیادی با خانواده، دوستان و اطرافیان شود.

4- درگیری با خانواده:

در نوجوانی بچه‌ها به دنبال کسب استقلال و حق تصمیم‌گیری هستند؛ اما نوجوان دارای ADHD با تکانشگری به دنبال رسیدن به این استقلال است. والدین ممکن است به‌اشتباه فکر کنند نوجوان «لجباز» یا «بی‌انگیزه ا‌ست» و همین سوءتفاهم‌ها باعث درگیری‌های بیشتری با خانواده شود.

5- انجام رفتارهای پرخطر:

به دلیل تکانشگری و هیجان‌خواهی بالا، احتمال تجربه زودهنگام سیگار، الکل، بزهکاری و قانون‌شکنی، روابط جنسی پرخطر یا رانندگی بی‌احتیاط در این نوجوانان وجود دارد.

علل و عوامل تشدید علائم ADHD در نوجوانان

1. فشارهای دوران نوجوانی: در این دوره سنی، از نوجوان انتظار می‌رود مستقل‌تر باشد، برنامه‌ریزی کند و مسئولیت بپذیرد. این وظایف برای نوجوانی که ADHD دارد، استرس‌زاست و می‌تواند علائم او را تشدید کند.
2. بلوغ: تغییرات هورمونی و مغزی همراه با بلوغ می‌تواند علائم ADHD را تشدید کند و تمرکز، به خاطر سپردن مطالب و مدیریت احساسات را برای نوجوان دشوارتر کند.
3. افزایش حجم درس و تکالیف: از سال‌های دبستان به بعد، حجم مطالب درسی بیشتر می‌شود و نوجوان به تمرکز، نظم و مدیریت زمان بالاتری نیاز دارد. بنابراین عدم تمرکز نوجوان بیش‌تر آشکار می‌شود و می‌تواند منجر به افت نمره و ناامیدی شود.
4. بی‌خوابی یا خواب ناکافی: نوجوانانی که ADHD دارند، اغلب دیر می‌خوابند و به سختی بیدار می‌شوند؛ کم‌خوابی علائم حواس‌پرتی، تحریک‌پذیری و بی‌قراری را تشدید می‌کند.
5. استفاده زیاد از موبایل و شبکه‌های اجتماعی: تحریکات سریع و متنوع فضای مجازی مشکلات توجه و تمرکز نوجوانان را تشدید می‌کند.
6. نداشتن ساختار و برنامه مشخص: وقتی زندگی نوجوان بدون برنامه، قانون یا حمایت خانوادگی باشد، علائم ADHD مانند بی‌نظمی، فراموش‌کاری و اهمال‌کاری آشکارتر و آزاردهنده‌تر می‌شوند.
7. عدم حمایت و درک اطرافیان: وقتی والدین، معلمان یا دوستان درک درستی از اختلال ADHD نداشته باشند، نوجوان را «تنبل» یا «بی‌مسئولیت» خطاب می‌کنند. این فشارهای روانی باعث کاهش اعتماد به نفس نوجوان می‌شود و شدت علائم را افزایش می‌دهد.

روش‌های تشخیص ADHD در نوجوانان

تشخیص اینکه رفتارهایی که در نوجوان مشاهده می‌کنید، نشانه‌های ADHD هستند یا خیر، دشوار است؛ زیرا مشکلات دیگری مانند استرس، اختلالات خواب، اضطراب، افسردگی یا سایر شرایط جسمی نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

اگر نگران هستید که مشکلات توجه، بیش‌فعالی یا تکانشگری، زندگی روزمره فرزندتان را مختل کرده است، اولین گام مشورت با متخصص سلامت روان مانند روانشناس یا روان‌پزشک است. این متخصصان با بررسی نشانه‌های رفتاری، سابقۀ سلامت گذشته و فعلی نوجوان، میزان تأثیر اختلال بر عملکرد اجتماعی و تحصیلی، زمان آغاز علائم (معمولاً قبل از ۱۲ سالگی) و مدت تداوم آن‌ها (حداقل ۶ ماه) اقدام به تشخیص می‌کنند.

گاهی نیز از ابزارهای روان‌سنجی مانند 2 IVA، نقشه مغزی، مقیاس‌های استاندارد رتبه‌بندی رفتار یا چک‌لیست‌های علائم ADHD استفاده می‌شود.

در نهایت، بر اساس علائم خاص نوجوان، ممکن است یکی از سه نوع ADHD تشخیص داده شود:

• بی‌توجهی (ADD): عمدتاً علائم بی‌توجهی، بدون بیش‌فعالی یا تکانشگری.
• بیش‌فعالی-تکانشگری (HD): عمدتاً علائم بیش‌فعالی و تکانشگری، بدون بی‌توجهی.
• بی‌توجهی–بیش‌فعالی (ADHD): ترکیبی از علائم بی‌توجهی و بیش‌فعالی-تکانشگری.

درمان و مدیریت علائم ADHD در نوجوانان

در مورد درمان ADHD در نوجوانان نظرات متعددی وجود دارد، اما اکثر مطالعات نشان می‌دهند ترکیبی از دارودرمانی و رفتاردرمانی بهترین گزینه است.

• دارودرمانی

دسته‌ای از داروها به نام محرک‌ها، درمان مؤثری برای بسیاری از نوجوانان دچار ADHD هستند. این داروها شامل:

• خانواده آمفتامین‌ها: دکستروآمفتامین (دکسدرین)، دکستروآمفتامین-آمفتامین (آدرال، مایدایز) و لیسدگزامفتامین (ویاس)
• خانواده فنیدات‌ها: دکسمتیل فنیدات (فوکالین) و متیل فنیدات (کنسرتا، دیترانا، ریتالین)

این داروها معمولاً عوارض خفیفی دارند و تحت نظر پزشک مصرف می‌شوند. 

• روان‌درمانی و مداخلات رفتاری
• رفتاردرمانی: به نوجوان کمک می‌کند رفتارهای خود را مدیریت و اصلاح کند. شامل آموزش مهارت‌های اجتماعی، حل مسئله و مهارت‌های تحصیلی مانند سازماندهی وظایف یا انجام تکالیف مدرسه است.
• آموزش و حمایت والدین: والدین در مورد ADHD، تأثیر آن بر خانواده، مهارت‌های فرزندپروری، روش‌های ارتباط با فرزند و تکنیک‌های مدیریت استرس آموزش می‌بینند.
• برنامه‌های مدرسه‌محور: این مداخلات شامل برنامه‌های مدیریت رفتار، مهارت‌های تحصیلی و مطالعه در کلاس درس است.
• توانمندسازی شناختی: هدف بهبود عملکردهای شناختی نوجوان مانند برنامه‌ریزی، انعطاف‌پذیری شناختی، حافظه و توجه است.
• نوروفیدبک: تکنیکی غیرتهاجمی که فعالیت مغز نوجوان را رصد و ثبت می‌کند و بازخورد فوری ارائه می‌دهد. از طریق این بازخورد، نوجوان یاد می‌گیرد فعالیت مغز خود را خودتنظیم کند و رفتار مرتبط را تغییر دهد.

نکات مهم برای والدین در حمایت از نوجوانان مبتلا به ADHD

والد بودن به خودی خود کار سختی است و وقتی فرزندی با مشکل ADHD دارید، طبیعی است که گاهی احساس خستگی، سردرگمی یا حتی ناامیدی کنید. ممکن است ندانید چه کاری انجام دهید یا احساس کنید کسی درک نمی‌کند چه بر شما می‌گذرد. به عنوان والد یک نوجوان بیش‌فعال، گاهی نیاز دارید با کمک روانشناس سبک و روش‌های فرزندپروری مؤثری یاد بگیرید تا شرایط برای خودتان و فرزندتان مناسب‌تر شود.

اگر بخواهیم چند توصیه کلی برای حمایت از نوجوانان دارای ADHD ارائه دهیم، راهکارهای سایت Health line را پیشنهاد می­کنیم:

• در مقابل مشکلات و دردسرهای آن‌ها صبور باشید؛ تهدید و هشدار معمولاً کمکی نمی‌کند.
• نوجوان را به خاطر چیزهایی که نمی‌تواند کنترل کند، سرزنش یا تنبیه نکنید.
• روتین مناسب ایجاد کنید؛ شامل زمان خواب شبانه، بیدار شدن و فعالیت‌های روزانه. روتین حس ثبات و پیش‌بینی‌پذیری ایجاد می‌کند و کمک می‌کند مسیر درست حفظ شود.
• در خانه، فضاهای مشخصی برای وسایل پرکاربردشان تعیین کنید، مثل جایی برای کلیدها.
• در مرتب کردن وسایل مدرسه، کتابخانه و کمد لباس‌ها به آن‌ها کمک کنید.
• از تقویم برای سازماندهی برنامه‌هایشان استفاده کنید.
• قوانین و انتظارات را با زبان ساده، واضح و مستقیم توضیح دهید.
• کارهای مهم را یادداشت کنند و از زنگ هشدار یا روش‌های یادآوری استفاده کنند.
• کارهای پیچیده را به بخش‌های کوچکتر و قابل انجام تقسیم کنید.
• با کمک دوستان یا معلمان خصوصی، مسیر تحصیلی آن‌ها را حمایت کنید.
• در مورد روابط، تمایلات جنسی، مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر، معایب و روش‌های خودمراقبتی صحبت کنید.
• آن‌ها را تشویق کنید در فعالیت‌هایی شرکت کنند که با افراد جدید آشنا شوند و دوست پیدا کنند.
• از پیشرفت‌هایشان، حتی کوچک، قدردانی و تشویق کنید.
• فرصت‌هایی فراهم کنید تا فعالیت‌های مختلف را تجربه و استعدادهای منحصر به فرد خود را کشف کنند؛ کشف نقاط قوت اعتماد به نفس آن‌ها را افزایش می‌دهد.

نتیجه‌گیری

در حال حاضر درمان قطعی برای ADHD وجود ندارد، اما با تشخیص و مداخله به موقع، این اختلال قابل مدیریت و کنترل است. می‌توان ADHD را مانند یک سیستم عامل متفاوت در مغز تصور کرد که در آن ساختار و عملکرد برخی بخش‌ها، مانند قشر پیش‌پیشانی، متفاوت است. اگر این ویژگی‌ها را بشناسیم، ابزار مناسب برای آن فراهم کنیم و محیط نوجوان را با آن سازگار کنیم، بسیاری از چالش‌ها قابل کنترل می‌شوند و حتی می‌توانند به نقاط قوت او تبدیل شوند؛ مانند خلاقیت، انرژی بالا و دیدگاه متفاوت نسبت به مسائل. بسیاری از نوجوانان دچار ADHD با دریافت حمایت و درمان مناسب، در بزرگسالی به افرادی موفق، خلاق و مستقل تبدیل می‌شوند.