بهرهکشی درمانگر از مراجع چیست؟
وقتی برای درمان روانشناختی به درمانگر مراجعه میکنیم، انتظار داریم در فضایی امن درباره مشکلات، نگرانیها و بخشهای آسیبپذیر زندگیمان صحبت کنیم؛ فضایی که در آن قرار نیست نگران برآوردهکردن خواستههای شخصی درمانگر باشیم. بااینحال، گاهی مرز میان رابطه حرفهای و خواستههای شخصی بهتدریج کمرنگ میشود؛ آنقدر آرام و نامحسوس که ممکن است حتی متوجه نشویم چه زمانی از جایگاه مراجع خارج شدهایم و داریم نیازهای درمانگر را برطرف میکنیم.
تصور کنید درمانگری در پایان جلسه از مراجعش میخواهد مبلغی به او قرض بدهد و قول میدهد بهزودی آن را پس بدهد. درمانگر دیگری از مراجع میخواهد برایش از فروشگاه محل میوه بخرد؛ یا چون مراجع خودروی شخصی دارد، از او میخواهد در مسیر برگشت، وی را به مقصدی برساند. ممکن است درمانگری از مراجع بخواهد او را به فرد بانفوذی معرفی کند، برای یکی از نزدیکانش پارتیبازی کند، واسطه آشنایی با شخصی شود یا کاری اداری را برایش پیگیری کند. هرکدام از این درخواستها بهتنهایی ممکن است ساده، دوستانه یا حتی بیاهمیت به نظر برسند؛ اما در بافت رابطه درمانی درمانگر با مراجع جایی ندارند.
ما در زندگی روزمره میتوانیم درخواست دوست، همکار یا آشنایمان را بررسی کنیم و اگر تمایلی به انجام آن نداشتیم، بهراحتی نه بگوییم. اما رابطه با درمانگر اینطور نیست. وقتی درمانگر از ما درخواستی میکند ممکن است از قضاوتشدن بترسیم، نگران باشیم که مخالفتکردن رابطهمان را خراب کند یا تصور کنیم با کمککردن به او، قدردانیمان را نشان میدهیم. در چنین شرایطی، یک درخواست معمولی برای ما به تعهدی ناخواسته تبدیل میشود.
البته همه تعاملهای خارج از جلسه یا درخواست شخصی درمانگر نشانه بهرهکشی نیست. بهرهکشی زمانی اتفاق میافتد که رابطه درمانی به ابزاری برای تأمین منافع شخصی درمانگر تبدیل شود؛ بهویژه وقتی او از اعتماد ما، احساسات ما، نیاز به تأیید یا دشوار بودن نهگفتن برایمان، برای منافع شخصی خودش استفاده میکند. حتی اگر درمانگر درخواستش را با لبخند، شوخی یا لحنی دوستانه مطرح کند، باز هم بهرهکشی است.
گاهی هم ما بهعنوان مراجع از کمککردن خوشحال هستیم و با میل خودمان آن را میپذیریم. اما موافقت ظاهری ما کافی نیست. باید از خودمان بپرسیم آیا بدون ترس از تغییر رفتار درمانگر، احساس گناه یا بهخطرافتادن روند درمان مخالفتی نکردیم؟ آیا درمانگر این درخواستها را بهصورت موردی و در شرایطی استثنایی مطرح کرده یا به الگویی تکراری تبدیل شده است؟
در این مقاله میخواهیم مصداقهای بهرهکشی درمانگر از مراجع را در اتاق درمان بررسی کنیم. میخواهیم ببینیم بهرهکشی در رابطه درمانی چگونه شکل میگیرد و چرا بعضی رفتارهای بهظاهر بیضرر میتوانند مشکلساز شوند. میخواهیم منطق مرزهای حرفهای را بشناسیم تا بهتر درک کنیم چرا رابطه درمانی باید در خدمت نیازها و سلامت ما بهعنوان مراجع باقی بماند، نه اینکه به راهی برای تأمین خواستههای شخصی درمانگر تبدیل شود.
فهرست محتوا:
Toggleبهرهکشی در رابطه درمانی به چه معناست؟
وقتی از بهرهکشی درمانگر از مراجع صحبت میکنیم، منظورمان موقعیتی است که درمانگر از اعتماد، وابستگی عاطفی، آسیبپذیری یا جایگاه حرفهای خود در رابطه درمانی استفاده میکند تا نیازها و منافع شخصیاش را برآورده کند؛ درحالیکه رابطه درمانی در اصل برای کمک به مراجع شکل گرفته است.
برای مثال، تصور کنید درمانگری در جلساتش مرتب از مشکلات خانوادگی خودش صحبت کند و از مراجع انتظار داشته باشد به او دلداری بدهد؛ یا از او بخواهد در تصمیمگیریهای شخصیاش کمکش کند، برایش هدیه بخرد یا در فعالیتی که هیچ ارتباطی با درمان ندارد، وقت و انرژی بگذارد. شاید این رفتارها در ظاهر نشانه صمیمیت باشند، اما وقتی به الگویی تبدیل میشوند که در آن مراجع مسئول رسیدگی به نیازهای درمانگر است، باید درباره ماهیت این رابطه بیشتر فکر کنیم.
رابطه ما با درمانگرمان هیچوقت یک رابطه برابر نیست و نخواهد بود. ما وقتی وارد اتاق درمان میشویم، ناهشیارانه رابطه درمانی برایمان رنگ و بوی دیگری میگیرد. ممکن است ناهشیارانه نگران از دستدادن حمایت درمانگرمان شویم یا تصور کنیم مخالفتکردنمان میتواند بر کیفیت جلسات و ادامه درمان تأثیر بگذارد. ممکن است رابطه با درمانگر ما را یاد رابطهای که با والدینمان داشتیم بیندازد و ناخودآگاه فکر کنیم باید درخواستهایش را اجابت کنیم (ر.ک: روانکاوی چیست و برای چه کسانی مفید است؟). اما درمانگر بهعنوان دوست و آشنا یا یکی از اعضای خانوادهمان جلوی ما ننشسته است. ما از او کمک تخصصی میخواهیم و او موظف است به ما کمک کند (ر.ک: فرق تراپیست و روانشناس در چیست؟).
از طرف دیگر هر درخواست شخصی، هر لطف متقابل یا هر ارتباط خارج از جلسهای بهرهکشی محسوب نمیشود. برای مثال، ممکن است ما و درمانگر در یک محله کوچک زندگی کنیم و اتفاقی یکدیگر را ببینیم؛ یا در شرایطی پیشبینینشده، کمک محدودی میان ما ردوبدل شود. این موقعیتها به معنای سوءاستفاده درمانگر نیستند. برای تشخیص تفاوت، باید به زمینه و الگوی رفتاری توجه کنیم. آیا درمانگر از ما انتظار دارد بهطور مکرر کارهای شخصی او را انجام دهیم؟ آیا درخواستش را طوری مطرح میکند که نهگفتن برایمان دشوار شود؟ آیا از احساس گناه، اعتماد یا قدردانی ما برای گرفتن موافقتمان استفاده میکند؟ آیا رابطه بهجای تمرکز بر نیازهای ما، به ابزاری برای برطرفکردن خواستههای درمانگر تبدیل شده است؟
ممکن است با خودتان بگویید پس باید همیشه با درمانگرم سرد و رسمی رفتار کنم یا هیچ ارتباط انسانی خارج از جلسه نداشته باشم. اما اینطور نیست. فقط به یاد داشته باشید رابطه درمانی با یک دوستی معمولی تفاوت دارد و اعتماد و آسیبپذیری ما بخشی از همین رابطه است. اگر این اعتماد به راهی برای گرفتن پول، خدمات، ارتباطات یا حمایت شخصی تبدیل شود، ممکن است ما بهتدریج احساس کنیم بهجای دریافت کمک، وظیفه داریم چیزی را به درمانگر برگردانیم. در چنین شرایطی، مرز میان دریافت درمان و برآوردهکردن نیازهای درمانگر کمرنگ میشود (ر.ک: مرزهای رابطه عاطفی و خط قرمزها چگونه باید باشد؟).
چرا درخواستهای شخصی درمانگر میتوانند آسیبزا باشند؟
وقتی درمانگر نیازهای شخصیاش را وارد رابطه درمانی میکند، ممکن است بهتدریج تمرکز جلسات از مشکلات و نیازهای ما بهعنوان مراجع به سمت خواستههای او تغییر کند. برای مثال، اگر درمانگر از ما انتظار داشته باشد حالش را درک کنیم، از تصمیمهایش حمایت کنیم یا در حل مشکلات شخصیاش کنارش باشیم، ما دیگر برای گرفتن کمک تخصصی آنجا نیستیم. ممکن است احساس کنیم باید مراقب درمانگر هم باشیم. فضایی که قرار بود به ما کمک کند تا خودمان را بهتر بشناسیم و آزادانه درباره احساساتمان حرف بزنیم، به فضایی تبدیل شده که در آن نگران راضی نگهداشتن درمانگر هستیم.
شاید با خودتان بگویید “خب بهش نه بگو، چی میشه مگه؟” اما نهگفتن به درمانگر همیشه ساده نیست، چون رابطه درمانی با یک رابطه معمولی تفاوت دارد. نظر درمانگر بهصورت ناهشیار برای ما مهم است. ممکن است با خودمان فکر کنیم اگر درخواست درمانگر را بپذیریم، به او نشان میدهیم که قدردان و همراه او هستیم. به این ترتیب، چیزی که در ظاهر یک انتخاب ساده است، میتواند ما را نگران کند و از نظر عاطفی به ما فشار بیاورد.
این روند ممکن است با درخواستهای کوچک درمانگر شروع شود و کمکم شکل یک عادت به خود بگیرد. ممکن است یک بار برای راضی نگهداشتن او کاری برایش انجام دهیم، بار دیگر برای اینکه احساس نکنیم درمانگرمان را ناامید کردهایم موافقت کنیم و بعد از مدتی، نهگفتن برایمان دشوارتر شود. در نتیجه، ممکن است بهجای بیان آزادانه نظر و مخالفتمان، بیشتر به دنبال جلب رضایت درمانگر باشیم و این موضوع میتواند اعتماد و کیفیت رابطه درمانی را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر ما بهعنوان مراجع به درمانگر پیشنهاد کمک بدهیم و از ته دل از کمککردن به او خوشحال و راضی باشیم، باز هم لازم است درمانگر این را با دقت بررسی کند. ممکن است پیشنهاد کمک ما ناهشیارانه تلاشی برای گرفتن تأیید درمانگر باشد. بنابراین، درمانگر نمیتواند به این دلیل که ما داوطلب کمک شدهایم، مسئولیت خودش را نادیده بگیرد. او بهعنوان درمانگر وظیفه دارد پیش از پذیرفتن چنین پیشنهادی بررسی کند که آیا این کار به نفع رابطه درمانی است یا نه. هدف از مرزهای حرفهای این است که ما بهعنوان مراجع مجبور نشویم برای حفظ رابطهای که به آن اعتماد کردهایم، از خواستهها و آسودگیمان چشمپوشی کنیم.
مثالهای بهرهکشی مالی از مراجع
بهرهکشی مالی درمانگر از ما بهعنوان مراجع فقط به گرفتن پول محدود نمیشود؛ گاهی درمانگر از اعتماد ما برای تأمین هزینهها یا پیشبرد منافع اقتصادی خود استفاده میکند. برای تشخیص بهرهکشانه بودن این رفتار، باید ببینیم آیا درخواست مالی با هدف درمان سازگار است یا ما را در موقعیتی قرار میدهد که برای حفظ رابطه، احساس میکنیم باید خواستههای درمانگر را بپذیریم. مثالهای بهرهکشی مالی درمانگر از مراجع عبارتاند از:
درخواست وام، قرض یا کمک مالی
ممکن است درمانگر از ما بخواهد به او پول قرض بدهیم یا برای حل مشکلات مالیاش کمکش کنیم. درمانگر نباید از اعتماد ما بهعنوان راهی برای تأمین نیازهای مالی خودش استفاده کند.
درخواست هزینهای خارج از توافق درمانی
اگر پس از مشخصشدن هزینه جلسات، درمانگر مبلغ دیگری از ما درخواست کند و ما را با گفتن جملاتی مثل “اگه درمانت برات مهمه، باید این هزینه رو هم بپردازی” تحت فشار بگذارد، بهرهکشی مالی اتفاق افتاده است.
درخواست سرمایهگذاری یا شراکت
پیشنهاد مشارکت در کسبوکار یا سرمایهگذاری از سوی درمانگر ممکن است رابطه درمانی را با منافع اقتصادی گره بزند. در این شرایط، ما ممکن است به دلیل اعتماد به درمانگر، خطرهای مالی را کمتر جدی بگیریم یا نتوانیم بهراحتی از همکاری اقتصادی کنار بکشیم.
فروش کالا، خدمات یا دوره آموزشی
ممکن است درمانگر از ما بخواهد برای ادامه درمان حتماً دورههای آموزشیاش را خریداری کنیم. به یاد داشته باشید معرفی یک محصول یا دوره آموزشی مرتبط لزوماً بهرهکشی نیست؛ اما اگر درمانگر از اعتماد ما برای فروش بیشتر استفاده کند یا خریدنش را بهگونهای ضروری جلوه دهد که ما از ردکردنش بترسیم، مرز میان کمک حرفهای و منفعت شخصی کمرنگ میشود.
درخواست خریدهای شخصی
اگر درمانگر از ما بخواهد برایش دارو، لباس یا وسایل منزل بخریم، ممکن است بهتدریج وقت و انرژی ما صرف نیازهای درمانگرمان شود؛ درحالیکه قرار است جلسات بر نیازهای ما تمرکز کند، نه درمانگر.
آیا تخفیف، هدیه یا بخشش هزینه هم میتواند مسئلهساز باشد؟
تخفیفدادن یا رایگان برگزارکردن بعضی جلسات، اگر با توافق روشن و بدون انتظار جبران از سمت ما بهعنوان مراجع باشد، مشکلی ندارد. اما اگر درمانگر بعدها از ما بخواهد لطفش را جبران کنیم یا با یادآوری هزینههای بخشیدهشده ما را به انجام کاری وادار کند، تخفیف به ابزاری برای بهرهکشی تبدیل شده است.
مثالهای بهرهکشی عملی و استفاده ابزاری از مراجع
گاهی درمانگر از زمان، مهارت یا امکانات ما برای انجام کارهای شخصی خود استفاده میکند؛ کارهایی که ممکن است در ظاهر ساده و دوستانه به نظر برسند، اما بهتدریج رابطه درمانی را از هدف اصلی خود دور میکنند. برای مثال:
درخواست رساندن درمانگر با خودرو یا تاکسی
ممکن است درمانگر از ما بخواهد او را به مقصدی برسانیم یا برای رفتوآمدش تاکسی بگیریم.
درخواست انجام خرید یا کارهای روزمره
ممکن است درمانگر از ما بخواهد برایش خرید کنیم، بستهای را تحویل بگیریم یا کار اداریاش را انجام دهیم. شاید در ظاهر انجام این کارها لطف به نظر برسند، اما چرا باید فردی که برای دریافت کمک حرفهای به او مراجعه کردهایم، از ما بخواهد کارهای شخصیاش را انجام دهیم؟
استفاده از مهارتهای فنی و تخصصی مراجع
ممکن است درمانگر از ما بخواهد وبسایتش را طراحی کنیم، برایش محتوا تولید کنیم یا وسایلش را تعمیر کنیم. حتی اگر ما در این زمینه مهارت داشته باشیم هم، درمانگر نباید از رابطه درمانی برای دسترسی به تخصص و خدمات ما استفاده کند.
درخواست مراقبت از کودک، حیوان خانگی یا اعضای خانواده
سپردن مراقبت از فرزند، حیوان خانگی یا یکی از اعضای خانواده درمانگر به ما، ما را وارد مسئولیتی شخصی میکند که ارتباطی با هدف درمان ندارد.
درخواست حضور در محل کار، مهمانی یا مراسم شخصی
ممکن است درمانگر از ما بخواهد در محل کارش حاضر شویم، در یک مراسم شخصی شرکت کنیم یا در مهمانی خانوادگیاش حضور داشته باشیم. البته هر ارتباطی خارج از جلسات درمان بهرهکشی نیست؛ اما اگر درمانگر از ما انتظار داشته باشد به دلیل رابطه درمانی در برنامههای شخصی او شرکت کنیم، مرز میان رابطه حرفهای و نیازهای شخصی درمانگر مخدوش میشود.
ممکن است با خودمان بگوییم که درخواست یک خرید ساده یا یک کمک فنی چندان مهم نیست؛ بهخصوص اگر خودمان پیشنهاد کمک داده باشیم. اما در رابطه درمانی، این درخواستها در شرایطی مطرح میشوند که میان دو طرف تفاوت نقش و مسئولیت وجود دارد. مسئولیت حفظ مرزهای حرفهای بر عهده درمانگر است، نه ما.
بهرهکشی اجتماعی، حرفهای و مبتنی بر ارتباطات
گاهی درمانگر برای پیشرفت شغلی یا گسترش ارتباطات خود، از ما میخواهد او را به دیگران معرفی کنیم، برایش مراجع پیدا کنیم یا در فعالیتهای حرفهایاش همکاری داشته باشیم. این درخواستها ممکن است در ظاهر دوستانه و بیضرر به نظر برسند، اما وقتی از اعتماد ما یا ناتوانی ما در نهگفتن استفاده میکنند، مرز میان رابطه درمانی و منفعت شخصی کمرنگ میشود. به مثالهای زیر توجه کنید:
درخواست پارتیبازی و واسطهگری
درمانگر از ما بخواهد برایش از آشنایانمان امتیاز بگیریم یا برای پیشبرد کارهای شخصیاش واسطه شویم.
درخواست کمک برای استخدام یا جذب مراجع
درمانگر از ما بخواهد برایش موقعیت شغلی پیدا کنیم یا مشتریانمان را به سمت کسبوکار او هدایت کنیم.
درخواست تبلیغ و معرفی درمانگر
درمانگر از ما بخواهد صفحه کاریاش در اینستاگرام را تبلیغ کنیم، او را به دوستان و آشنایانمان معرفی کنیم یا برایش کامنت مثبت بگذاریم.
استفاده از شهرت و جایگاه اجتماعی مراجع
درمانگر از اعتبار شغلی، شهرت یا موقعیت اجتماعی ما برای افزایش اعتبار حرفهای خود استفاده کند.
درخواست همکاری در کسبوکار یا فعالیت رسانهای
درمانگر از ما بخواهد برای کسبوکارش محتوا تولید کنیم، در برنامه رسانهایاش شرکت کنیم یا در پروژههای حرفهای با ما همکاری داشته باشد، درحالیکه این فعالیتها ارتباطی با اهداف درمانی او ندارند.
رابطه درمانی برای رسیدگی به نیازها و مشکلات ما شکل گرفته است، نه برای تأمین فرصتهای شغلی و اجتماعی درمانگر.
بهرهکشی عاطفی و نیاز درمانگر به تأیید
بهرهکشی عاطفی در اتاق درمان زمانی اتفاق میافتد که درمانگر از اعتماد و احساسات ما برای تأمین نیازهای هیجانی خودش استفاده کند. در این شرایط، ما در جلسه درمان بهجای اینکه فقط بر مشکلات و احساسات خودمان تمرکز کنیم، بهتدریج درگیر مراقبت از درمانگر و راضی نگهداشتن او میشویم. این رفتارها ممکن است در ظاهر نشانه صمیمیت باشند، اما میتوانند مرزهای رابطه حرفهای را مخدوش کنند. مثالهایی از بهرهکشی عاطفی درمانگر از مراجع عبارتاند از:
درخواست همدردی و حمایت هیجانی
درمانگر از ما انتظار داشته باشد که به او دلداری بدهیم، نگران حالش شویم یا در شرایط دشوار از او حمایت عاطفی کنیم.
درد دل کردن درباره مشکلات شخصی
درمانگر بارها درباره مشکلات خانوادگی، مالی یا عاطفی خود با ما صحبت میکند و از ما انتظار داشته باشد شنونده و همراهش باشیم.
نیاز به تحسین و تأیید
برای اینکه درمانگر اطمینان یابد که درمانگر خوبی است، از ما انتظار تعریف و تشویق داشته باشد یا مرتب از ما بپرسد که آیا از درمان راضی هستیم یا نه.
ایجاد حس خاص بودن
ممکن است درمانگر به ما القا کند که رابطهای متفاوت و ویژه با ما دارد تا از توجه، محبت یا وابستگی عاطفی ما بهرهمند شود.
استفاده از احساس گناه برای حفظ رابطه
وقتی ما میخواهیم جلسات را متوقف کنیم، فاصله بگیریم یا درباره ادامه درمان تصمیم دیگری بگیریم، درمانگر آشکارا ناراحتیاش را نشان میدهد یا با جملاتی مانند “فکر میکردم رابطهمون برات مهمه” در ما احساس گناه ایجاد میکند.
ما بهعنوان مراجع مسئول آرام کردن، نجات دادن یا خوشحال کردن درمانگر نیستیم
رابطه درمانی برای کمک به ما شکل گرفته است؛ بنابراین مسئولیت مدیریت احساسات و مشکلات شخصی درمانگر بر عهده خود اوست. حتی اگر ما با علاقه به درمانگر توجه نشان دهیم یا بخواهیم کمکش کنیم، مسئولیت حرفهای درمانگر تغییر نمیکند. ما قرار نیست بهای دریافت کمک را با مراقبت عاطفی از درمانگر بپردازیم. درمانگر باید بتواند احساسات شخصیاش را مدیریت کند و فضایی امن فراهم کند تا ما بدون ترس از ناراحتکردن درمانگر، درباره احساساتمان حرف بزنیم، مخالفت کنیم یا برای ادامه درمان تصمیم بگیریم.
توجیههای رایج درمانگران و پاسخ به آنها
گاهی رفتارهای خارج از مرزهای حرفهای با نیت بد انجام نمیشوند؛ ممکن است حتی خودمان بهعنوان درمانگر هم آنها را نشانه صمیمیت، اعتماد یا کمک متقابل بدانیم. اما نیت خوب بهتنهایی کافی نیست؛ مهم است ببینیم رفتار ما چه اثری بر مراجع میگذارد و آیا او میتواند بدون ترس و احساس گناه به درخواستمان نه بگوید یا نه.
“خودش پیشنهاد داد که کمکم کنه”
پیشنهاد کمک مراجع به معنای رضایت آزادانه نیست. ممکن است از روی علاقه، احساس قدردانی یا نگرانی از ناراحتکردن ما چنین پیشنهادی بدهد. مسئولیت ماست که بررسی کنیم پذیرفتن این کمک به مرزهای رابطه درمانی آسیب میزند یا نه.
“این فقط یک کار کوچیک بود و ضرری نداشت”
کوچکبودن یک درخواست به این معنا نیست که بیاهمیت است. حتی درخواست سادهای مثل انجام خرید یا یک لطف شخصی، اگر مراجع احساس کند نمیتواند مخالفت کند، ممکن است بهتدریج رابطه را از هدف اصلی آن دور کند.
“ما با هم صمیمی هستیم و به هم اعتماد داریم”
اعتماد و صمیمیت در درمان ارزشمندند، اما نباید به مجوزی برای استفاده از وقت، مهارت یا احساسات مراجع تبدیل شوند. رابطه درمانی میتواند گرم و همدلانه باشد، بدون اینکه مراجع مسئول برآوردهکردن نیازهای شخصی ما شود.
“منم مشکلات و نیازهای شخصی دارم”
درست است. درمانگران هم مانند دیگران با مشکلات مالی، خانوادگی و عاطفی روبهرو میشوند. اما مراجع مسئول حل این مشکلات نیست. ما باید برای نیازهای خود از حمایتهای مناسب دیگری استفاده کنیم، نه اینکه مراجع را به تکیهگاه عاطفی تبدیل کنیم.
“مراجعم از این همکاری سود میبره”
ممکن است همکاری برای مراجع هم منفعتی داشته باشد، اما باید بررسی کنیم آیا این منفعت واقعی و مستقل از فشار رابطه درمانی است یا نه. وجود سود احتمالی برای مراجع، بهتنهایی استفاده از جایگاه حرفهای برای رسیدن به منافع شخصی را توجیه نمیکند.
“اگر مراجع ناراضی بود، خودش میگفت نه”
سکوت یا موافقت مراجع همیشه نشانه رضایتش نیست. ممکن است از قضاوتشدن، تغییر رفتار ما بهعنوان درمانگر یا آسیبدیدن روند درمان بترسد. بنابراین نمیتوانیم تمام مسئولیت تعیین مرزهای حرفهای را بر دوش او بگذاریم.
“قصد سوءاستفاده نداشتم”
نداشتن نیت بد مهم است، اما کافی نیست. ممکن است بدون آگاهی از پیامدهای رفتارمان، مراجع را تحت فشار قرار دهیم یا او را در موقعیت نامناسبی بگذاریم. لازم است بهجای تکیه بر نیت خود، تأثیر رفتارمان را بر رابطه درمانی بررسی کنیم و در صورت نیاز آن را اصلاح کنیم.
ما بهعنوان درمانگر مسئولیم رابطهای ایجاد کنیم که در آن مراجع برای دریافت کمک، مجبور نباشد لطفی جبران کند، نیازهای ما را برآورده سازد یا نگران ناراحتشدنمان باشد.
تفاوت بهرهکشی با رابطه دوگانه چیست؟
رابطه دوگانه زمانی شکل میگیرد که درمانگر، علاوه بر رابطه حرفهای، رابطه دیگری هم با ما داشته باشد؛ برای مثال با ما همکاری کاری داشته باشد یا رابطه دوستانهای برقرار کند. رابطه دوگانه لزوماً به معنای بهرهکشی نیست، اما ممکن است مرزهای حرفهای را پیچیده کند و بر تصمیمگیری درمانگر یا احساس آزادی ما اثر بگذارد.
اما بهرهکشی زمانی اتفاق میافتد که درمانگر از اعتماد، آسیبپذیری یا جایگاه حرفهای خود برای تأمین منافع شخصی استفاده کند. بنابراین، رابطه دوگانه به وجود دو نوع رابطه اشاره دارد، اما بهرهکشی به سوءاستفاده از اعتماد یا موقعیت مراجع مربوط میشود. این دو ممکن است همزمان وجود داشته باشند، اما هر رابطه دوگانهای بهرهکشانه نیست.
چگونه تشخیص دهیم یک درخواست درمانگر سالم یا بهرهکشانه است؟
برای تشخیص اینکه درخواست درمانگر از مرزهای حرفهای عبور کرده است یا نه، بهتر است فقط به ظاهر درخواست یا نیت درمانگر توجه نکنیم؛ بلکه ببینیم این درخواست چه تأثیری بر ما و رابطه درمانی میگذارد. برای مثال، میتوانیم از خودمان بپرسیم:
- آیا این درخواست به روند درمان مربوط است؟ اگر درخواست درمانگر مستقیم به نیازهای درمانی ما کمک میکند، ممکن است بخشی از فرایند درمان باشد؛ اما اگر فقط برای راحتی یا منفعت شخصی درمانگر مطرح شده، جای بررسی دارد.
- آیا میتوانیم بدون نگرانی نه بگوییم؟ اگر میترسیم با مخالفت، درمانگر را ناراحت کنیم، محبت یا توجه او را از دست بدهیم یا روند درمان تغییر کند، لازم است این فشار را جدی بگیریم.
- آیا احساس میکنیم به درمانگر بدهکاریم؟ اگر بهخاطر تخفیف، لطف یا صمیمیتی که نشان داده، احساس میکنیم باید چیزی جبران کنیم، ممکن است مرزهای رابطه مبهم شده باشند.
- آیا این درخواست یکبار اتفاق افتاده یا به الگویی تکراری تبدیل شده است؟ تکرار درخواستهای شخصی، بهویژه وقتی مراجع را در موقعیت انجام کارهای خارج از درمان قرار میدهند، میتواند نشانه نگرانکنندهای باشد.
- آیا منافع درمانگر بر نیازهای ما اولویت پیدا کردهاند؟ اگر زمان و توجه جلسات صرف مشکلات شخصی درمانگر میشود یا احساس میکنیم باید او را راضی نگه داریم، هدف اصلی درمان ممکن است تحتتأثیر قرار گرفته باشد.
اگر درخواستهای درمانگر باعث فشار، احساس بدهکاری، ترس از مخالفت یا جابهجایی نقشها میشوند، بهتر است موضوع را جدی بگیریم. در یک رابطه درمانی سالم، میتوانیم سؤال بپرسیم، مخالفت کنیم و بدون ترس از پیامدهای منفی، درباره مرزهای رابطه صحبت کنیم.
اگر درمانگر از مراجع درخواست شخصی کرد، چه کار میتوان کرد؟
اگر درمانگر از ما درخواست شخصی کرد، لازم نیست احساس کنیم موظف به پذیرفتن آن هستیم. میتوانیم پیش از تصمیمگیری، به احساس خودمان توجه کنیم و ببینیم آیا با این درخواست راحتیم یا از ترس ناراحتشدن درمانگر، احساس گناه یا نگرانی درباره ادامه درمان میخواهیم آن را بپذیریم.
برای تصمیمگیری به خودمان فرصت بدهیم
لازم نیست همان لحظه پاسخ مثبت بدهیم. میتوانیم بگوییم “اجازه بدید دربارهاش فکر کنم.”
محترمانه نه بگوییم
اگر تمایلی به انجام درخواست نداریم، میتوانیم محترمانه مخالفت کنیم؛ “ترجیح میدم رابطهمون در چارچوب جلسات درمانی باقی بمونه.”
درباره درخواست سؤال کنیم
اگر مطمئن نیستیم درخواست چه معنایی دارد، میتوانیم بپرسیم چه ارتباطی با روند درمان ما دارد و چرا مطرح شده است.
واکنش درمانگر را جدی بگیریم
اگر مخالفت ما با سرزنش، تهدید، احساس گناه دادن یا تغییر رفتار درمانگر همراه شد، بهتر است این موضوع را نادیده نگیریم.
در صورت تداوم نگرانی، کمک بگیریم
میتوانیم موضوع را با یک روانشناس یا متخصص مستقل یا نهاد حرفهای مرتبط در میان بگذاریم و اگر احساس امنیت نمیکنیم، تغییر درمانگر را در نظر بگیریم. اگر امکان مراجعه حضوری ندارید، میتوانید از مشاوره آنلاین روانشناسی کمک بگیرید یا به روانشناسان تهران و شیراز مراجعه کنید. (ر.ک: چرا بعضی افراد بعد از چند جلسه تراپی را رها میکنند؟)
مسئولیت حفظ مرزهای حرفهای بر عهده درمانگر است، نه مراجع. ما برای دریافت کمک روانشناختی مجبور نیستیم لطفی انجام دهیم، پول یا خدمتی خارج از توافق بپردازیم یا نیازهای شخصی درمانگر را برآورده کنیم.
درمانگران چگونه از بهرهکشی ناخواسته پیشگیری کنند؟
برای پیشگیری از بهرهکشی ناخواسته، لازم است درمانگران فقط به نیت خوب خود تکیه نکنند و تأثیر رفتارشان بر مراجع را هم در نظر بگیرند.
یکی از راههای مهم پیشگیری از بهرهکشی ناخواسته، تعیین مرزهای روشن از ابتدای درمان است؛ یعنی هزینهها، نحوه ارتباط، نقش هر طرف و حدود رابطه حرفهای مشخص باشند (ر.ک: جلسهی اول تراپی چگونه است؟). همچنین، پیش از پذیرفتن هدیه، همکاری خارج از جلسات یا هرگونه کمک شخصی، باید بررسی کنیم که این تصمیم چه تأثیری بر آزادی انتخاب مراجع و روند درمان دارد. اگر احساس کنیم نیازهای عاطفی، مالی یا حرفهای خودمان بر تصمیمهایمان اثر گذاشتهاند، بهتر است بهجای توجیه رفتارمان، با همکار باتجربه یا سوپروایزرمان مشورت کنیم.
جمعبندی
بهرهکشی از مراجع همیشه به شکل آشکار و با درخواستهای بزرگ اتفاق نمیافتد؛ گاهی پشت یک لطف کوچک، درخواست کمک مالی، استفاده از مهارتهای مراجع یا نیاز به حمایت عاطفی پنهان میشود. آنچه اهمیت دارد تأثیر رفتار درمانگر بر مراجع و میزان آزادی مراجع برای مخالفتکردن است. رابطه درمانی سالم بر پایه اعتماد، احترام و حفظ مرزهای حرفهای شکل میگیرد، نه احساس بدهکاری یا وظیفهای که مراجع برای برآوردهکردن نیازهای شخصی درمانگر بر دوش خود احساس میکند.
درباره حدیث نیک اندیش
من حدیث نیک اندیش هستم. دانشآموخته انستیتو روانپزشکی تهران؛ و کارشناسی در دانشگاه سمنان، رشته روانشناسی بالینی تحصیل کردهام. همیشه به دنبال دیدی گسترده برای تبیین اختلالات روانی بودم؛ در نتیجه برای ادامه تحصیل در دوره کارشناسی ارشد، روانشناسی سلامت بهترین گزینه بود تا بار دیگر اختلالات روانی را از دیدگاه جسم و بدن بررسی کنم. در کنار روانشناسی سلامت، به رویکردهای درمانی پویشی و تحلیلی علاقهمندم. زمینههای مطالعات من بیشتر در زمینه رویکردهای پویشی مخصوصا رواندرمانی پویشی کوتاه مدت فشرده (ISTDP) است. نوشتن از مسائل روانشناختی و بازگویی آنها به زبان ساده برایم اهمیت زیادی دارد؛ معتقدم هرچقدر عموم مردم در این باره بیشتر بدانند بیشتر میتوانند در روابط و زندگی روزمره سالمتر رفتار کنند. حتی اگر نوشتههایم تغییری ایجاد نکند میتواند تلنگری باشد برای کسانی که به دنبال آگاه شدن از زندگی درونیشان هستند.
نوشتههای بیشتر از حدیث نیک اندیش






1 دیدگاه
اولین کسی باشید که در مورد این مطلب اظهار نظر می کند.