وسواس فکری در بارداری

دوران بارداری، درعین‌حال که می‌تواند سرشار از حس خوب، خوشحالی و انتظار باشد، ممکن است با چالش‌هایی هم همراه شود. یکی از این چالش‌ها، تجربۀ برخی مشکلات سلامت روان مثل وسواس فکری است. وسواس فکری نوعی اختلال است که در آن ذهنِ مادرِ باردار با رگباری بی‌وقفه از افکار مزاحم، ترس و اضطراب پر می‌شود. این اتفاق معمولاً به دلایل مختلفی از جمله نوسانات هورمونی رخ می‌دهد و بسیاری از مادران باردار آن را تجربه ‌می‌کنند.

متأسفانه این اختلال؛ سلامت روانی و جسمی مادران باردار را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ به همین خاطر، در این مقاله از وبلاگ کلینیک آگاه قرار است به طور مفصل دربارۀ وسواس فکری در بارداری و روش‌های درمان آن صحبت کنیم.

وسواس فکری در بارداری چیست؟

وسواس فکری در بارداری یکی از شکل‌های اختلال وسواس فکری‌ـ‌عملی است. این مشکل ممکن است در دوران بارداری یا بعد از زایمان ظاهر شود و معمولاً از چرخه‌ای شامل افکار مزاحم، اضطراب و رفتارهای تکراری تشکیل می‌شود. در این حالت، افکار یا تصاویر ذهنی ناخوشایند و ناخواسته به ذهن مادر هجوم می‌آورند و باعث احساساتی مثل اضطراب، ترس، گناه یا شرم می‌شوند. گاهی هم ممکن است احساس کنید این افکار به ذهنتان چسبیده‌اند و با اینکه سعی می‌کنید از آن‌ها فاصله بگیرید، باز هم رهایتان نمی‌کنند.

پس برای کاهش اضطراب مجبور می‌شوید کارهایی را انجام دهید که به آن رفتارهای تکراری یا اجباری می‌گویند. مثل شستن مداوم لباس‌های نوزاد برای پاک‌کردن آلودگی‌ها. البته این رفتارها می‌توانند ذهنی نیز باشند؛ مثل تکرار یک کلمه یا عدد خاص در ذهن برای جلوگیری از اتفاقی ناگوار.

نکته مهم در مورد وسواس این است که اگرچه انجام رفتارهای اجباری در کوتاه‌مدت احساس بهتری ایجاد می‌کند؛ اما این اثر معمولاً موقتی است. یعنی مجدداً افکار و احساسات منفی بازمی‌گردند و مثل یک‌چرخه، مدام تکرار می‌شوند.

علائم وسواس فکری در دوران بارداری

تا اینجا با مفهوم کلی وسواس آشنا شدیم، اما این اختلال نشانه‌های مشخصی دارد. طبق توضیحات سایت mind، علائم وسواس فکری به دو دسته تقسیم می‌شوند: وسواس‌ها و رفتارهای اجباری. در ادامه هرکدام را جداگانه بررسی می‌کنیم.

• وسواس‌ها:

در دوران بارداری، افکار وسواسی معمولاً به احساسات مربوط به فرزند و نقش مادری مربوط می‌شوند؛ مثلاً ترس از آسیب‌دیدن نوزاد، از بین رفتن او، یا حتی انجام کاری اشتباه. گاهی این افکار ماهیتی خشونت‌آمیز یا جنسی دارند و باعث احساس گناه و شرم می‌شوند. نمونه‌هایی از وسواس‌های رایج در دوران بارداری یا پس از زایمان عبارت‌اند از:

• نگرانی از آسیب‌رساندن عمدی یا غیرعمدی به نوزاد
• ترس از سقط ‌جنین یا مرگ نوزاد پیش از تولد
• نگرانی درباره مادر خوب یا شایسته‌بودن
• وسواس شدید نسبت به تمیزی، میکروب‌ها و رعایت بهداشت
• تصاویر ذهنی ناراحت‌کننده درباره سوءاستفاده جنسی از کودک
• ترس از انتقال بیماری‌های ژنتیکی یا ناهنجاری‌های مادرزادی
• نگرانی از تصمیم‌گیری اشتباه درباره واکسیناسیون یا درمان
• نیاز وسواسی به بی‌نقص‌بودن و کمال‌گرایی برای حفظ ایمنی نوزاد

• رفتارهای اجباری:

در واکنش به این افکار، بسیاری از مادران رفتارهایی انجام می‌دهند تا اضطرابشان موقتاً کمتر شود. نمونه‌هایی از این رفتارها در دوران بارداری یا بعد از زایمان شامل موارد زیر است:

• شستن بیش‌ازحد دست‌ها، لباس‌ها، اسباب‌بازی‌ها یا شیشه شیر نوزاد
• خودداری از تعویض پوشک به دلیل ترس از تماس نادرست
• دور نگه‌داشتن نوزاد از دیگران برای جلوگیری از آلودگی یا آسیب
• بررسی مداوم وضعیت نوزاد برای اطمینان از سلامت او
• پرسیدن مکرر از اطرافیان یا مرور ذهنی اتفاقات روزانه برای مطمئن‌شدن از اینکه آسیبی به نوزاد نرسیده
• پرهیز افراطی از برخی خوراکی‌ها، داروها یا فعالیت‌ها
• انجام فعالیت‌های ذهنی مانند شمردن یا تکرار جمله‌ای خاص برای پیشگیری از اتفاقی ناگوار
• خودداری از حمام‌کردن کودک به‌تنهایی و اصرار بر حضور دیگران
• پرهیز از استفاده از اشیای تیز یا خارج‌کردن آن‌ها از خانه
• اجتناب از راه‌رفتن هنگام بغل‌کردن نوزاد

پیامدهای وسواس بارداری

بچه‌دارشدن بدون شک مسئولیتی بزرگ و چالش‌برانگیز است. طبیعی ا‌ست که همراه با این مسئولیت، نگرانی‌هایی هم سراغتان بیاید؛ اما اگر این نگرانی‌ها به افکار وسواسی تبدیل شوند، می‌توانند تأثیر قابل‌توجهی بر زندگی فردی و خانوادگی شما بگذارند. افکار وسواسی معمولاً شدیدتر و آزاردهنده‌تر از نگرانی‌های معمولی هستند و گاهی می‌توانند احساس امنیت و آرامش را از مادر سلب کنند. برخی از پیامدهای رایج این وضعیت عبارت‌اند از:

1. کاهش لذت از بارداری: وسواس فکری ممکن است مانع از لذت‌بردن از دوران بارداری و تجربه مادرشدن شود و رابطه عاطفی میان شما و فرزندتان را تحت‌تأثیر قرار دهد.
2. احساس گناه یا شرم: بسیاری از مادران دچار احساس گناه، شرم یا ترس می‌شوند و ممکن است فکر کنند این افکار به‌معنای آن است که مادر بدی هستند یا «در حال دیوانه‌شدن‌اند». درحالی‌که داشتن فکر مزاحم به‌هیچ‌وجه نشان‌دهنده واقعیت، شخصیت یا تمایلات شما نیست.
3. افزایش اضطراب و فرسودگی: اضطراب ناشی از این افکار و رفتارهای اجباری می‌تواند شدید و فرساینده باشد. ممکن است خواب کافی نداشته باشید، احساس خستگی یا افسردگی کنید، تمرکزتان کاهش یابد و دچار سردرگمی شوید.
4. اجتناب از موقعیت‌ها: ممکن است از برخی موقعیت‌ها یا افراد دوری کنید، چون نگران آلودگی یا آسیب‌دیدن نوزادتان هستید.
5. اختلال در زندگی روزمره: صرف زمان زیاد برای رفتارهای تکراری یا بررسی مداوم نوزاد می‌تواند در زندگی روزمره و حتی عملکرد شغلی شما اختلال ایجاد کند.
6. تنش در روابط خانوادگی: این وضعیت ممکن است روابط شما با همسر یا سایر اعضای خانواده را تحت فشار قرار دهد، چون درک این شرایط برای اطرافیان همیشه آسان نیست.

دلایل وسواس فکری در دوران بارداری

عوامل مختلفی در شکل‌گیری وسواس فکری در دوران بارداری نقش دارند. شناسایی این عوامل می‌تواند به پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مدیریت بهتر این اختلال کمک کند. در ادامه، به مهم‌ترین دلایل آن اشاره می‌کنیم:

• تغییرات هورمونی

یکی از اصلی‌ترین دلایل بروز وسواس در دوران بارداری، نوسانات هورمونی است. تغییر سطح هورمون‌هایی مانند استروژن و پروژسترون می‌تواند بر فعالیت انتقال‌دهنده‌های عصبی در مغز تأثیر بگذارد و باعث بروز یا تشدید علائم وسواس شود.

• سابقۀ اختلالات روانی

داشتن سابقۀ اختلال وسواس یا سایر مشکلات اضطرابی، یکی از عوامل خطر مهم محسوب می‌شود. افرادی که پیش‌تر وسواس را تجربه کرده‌اند، ممکن است در دوران بارداری دوباره با آن مواجه شوند یا علائمشان شدیدتر شود.

• عوامل ژنتیکی

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ژنتیک در بروز وسواس نقش دارد. در برخی خانواده‌ها احتمال ابتلا به وسواس بیشتر دیده می‌شود. البته وجود سابقۀ خانوادگی به‌معنای ابتلای حتمی نیست، بلکه فقط احتمال آن را افزایش می‌دهد.

• عوامل محیطی و استرس‌زا

دوران بارداری خود تجربه‌ای پراسترس است و می‌تواند با فشارهای محیطی مانند مشکلات مالی، تغییر در روابط یا نگرانی‌های شغلی همراه باشد. این عوامل اضطراب را افزایش می‌دهند و زمینه را برای بروز افکار وسواسی فراهم می‌کنند.

• کمال‌گرایی و احساس مسئولیت افراطی

زنانی که شخصیت‌های کمال‌گرا یا مسئولیت‌پذیر دارند، معمولاً تلاش می‌کنند در نقش مادر بی‌نقص باشند. این تمایل به کنترل همه‌چیز یا ترس از اشتباه می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری افکار وسواسی شود.

• حمایت اجتماعی ناکافی

کمبود حمایت عاطفی از سوی همسر، خانواده یا دوستان، اضطراب و احساس تنهایی را در مادر افزایش می‌دهد و می‌تواند وسواس را تشدید کند.

• ترس از دست‌دادن کنترل

بارداری با تغییرات جسمی و روانی همراه است و بسیاری از جنبه‌های آن خارج از کنترل فرد است. این احساس ناتوانی گاهی به شکل وسواس نسبت به کنترل رفتارها، تمیزی یا نظم ظاهر می‌شود.

• عوامل روان‌شناختی عمیق‌تر

در برخی موارد، وسواس فکری در بارداری می‌تواند نشانه‌ای از تعارض‌های ناهشیار یا ترس از ناکافی بودن در نقش مادری باشد. در واقع ذهن ناهشیار ممکن است از طریق وسواس تلاش کند تا از رویارویی مستقیم با این احساسات دشوار فرار کند.

روش‌های درمان وسواس فکری در بارداری

اگر وسواس فکری در دوران بارداری درمان نشود، ممکن است پیامدهای زیادی برای مادر و حتی جنین به همراه داشته باشد. به همین دلیل بسیار مهم است که هرچه زودتر برای درمان آن اقدام شود. بر اساس مقاله‌ای در سایت rcpsych، برخی از مؤثرترین روش‌های درمان این اختلال عبارت‌اند از:

• درمان شناختی‌ـ‌رفتاری (CBT)

درمان شناختی‌ـ‌رفتاری یکی از شناخته‌شده‌ترین و مؤثرترین روش‌ها برای درمان وسواس فکری است. در این رویکرد، درمانگر به فرد کمک می‌کند تا افکار غیرواقعی و نادرستش را شناسایی و بررسی کند، سپس یاد بگیرد آن‌ها را با باورهای واقع‌بینانه‌تر جایگزین کند.

• درمان مواجهه و پیشگیری از پاسخ (ERP)

این روش یکی از درمان‌های استاندارد وسواس است. درERP، فرد به‌تدریج در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد که باعث برانگیخته‌شدن افکار وسواسی می‌شوند و تمرین می‌کند برخلاف میل شدیدش از انجام رفتارهای اجباری خودداری کند. به این ترتیب، کم‌کم چرخۀ وسواس شکسته می‌شود و فرد درمی‌یابد که حتی بدون انجام آن رفتارها هم می‌تواند اضطراب خود را تحمل کند.

• درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)

در این روش، هدف حذف افکار مزاحم نیست، بلکه تغییر شیوۀ برخورد با آن‌هاست. درمانگر به فرد کمک می‌کند افکار و احساسات ناخوشایندش را به‌عنوان بخشی از تجربۀ انسانی بپذیرد، بدون آنکه اجازه دهد کنترل زندگی‌اش را به دست بگیرند. تمرکز اصلی در ACT بر عمل متعهدانه و زندگی بر اساس ارزش‌های شخصی است، حتی در حضور اضطراب و افکار وسواسی.

• دارودرمانی

در برخی موارد، پزشک ممکن است مصرف دارو را برای کنترل علائم وسواس تجویز کند. معمولاً از داروهای «مهارکننده‌ی بازجذب انتخابی سروتونین  (SSRI)» استفاده می‌شود که با افزایش سطح سروتونین در مغز، شدت وسواس را کاهش می‌دهند. بااین‌حال، در دوران بارداری مصرف دارو باید حتماً با نظر پزشک و با احتیاط زیاد انجام شود تا سلامت مادر و جنین حفظ شود.

• تکنیک‌های ذهن‌آگاهی (Mindfulness)

ذهن‌آگاهی یعنی تمرکز آگاهانه بر لحظۀ حال، بدون قضاوت. تمرین‌هایی مانند مدیتیشن، تنفس عمیق، آرام‌سازی عضلانی، یا حتی توجه آگاهانه به فعالیت‌های روزمره می‌توانند اضطراب را کاهش دهند و شدت افکار وسواسی را کمتر کنند. این تمرین‌ها کمک می‌کنند ذهن از نشخوار فکری فاصله بگیرد و آرامش بیشتری تجربه کند.

• یوگا و فعالیت بدنی ملایم

یوگا یکی از روش‌های مفید و ایمن برای دوران بارداری است. این تمرین‌ها علاوه بر تقویت ارتباط ذهن و بدن، باعث افزایش ترشح سروتونین و بهبود خلق‌وخو می‌شوند. حرکات سادۀ یوگا یا پیاده‌روی آرام می‌تواند اضطراب را کاهش دهد و تمرکز را از افکار مزاحم به بدن و تنفس برگرداند.

بر اساس مقاله‌ای در سایت themindedinstitute، نتایج پژوهش‌های مختلف هم تأثیر یوگا بر وسواس فکری در بارداری را اثبات می‌کنند. البته یوگا نمی‌تواند جایگزین روان‌درمانی یا دارودرمانی شوند. همچنین بهتر است قبل از شروع آن با پزشکتان مشورت کنید.

دریافت مشاوره وسواس

اصلاح الگوهای فکری منفی و مدیریت استرس (راهکارهای مقابله با افکار وسواسی)

راهکارهای دیگری نیز وجود دارند که می‌توانند از طریق اصلاح الگوهای فکری در درمان و بهبود وسواس فکری در بارداری به شما کمک می‌کنند؛ برخی از این روش‌ها عبارت‌اند از:

• درباره وسواس فکری‌ـ‌عملی (OCD) و علائم جسمی و روانی آن مطالعه کنید تا بهتر بتوانید علائمتان را درک و کنترل کنید.
• خودتان را سرزنش نکنید؛ افکار شما را تعریف نمی‌کنند و شما از آن‌ها جدا هستید. افکار ناراحت‌کننده بازتاب شخصیت یا ارزش‌های درونی شما نیستند.
• تکنیک‌های بازسازی شناختی را تمرین کنید تا افکار منفی کمتر بر شما تأثیر بگذارند.
• با همسر، خانواده یا دوستانتان درباره احساساتتان صحبت کنید. حرف زدن با کسی که شما را درک می‌کند، کمک بزرگی است.
• برای کاهش اضطراب از الکل یا سیگار استفاده نکنید، زیرا ممکن است به شما و جنین آسیب برسانند.
• به گروه‌های حمایتی بپیوندید. این گروه‌ها معمولاً توسط روان‌شناس هدایت می‌شوند و کمک می‌کنند احساس تنهایی نکنید.
• افکار مزاحم و اضطراب‌آور خود را بنویسید تا بهتر با آن‌ها مواجه شوید و احساس کنترل بیشتری پیدا کنید.
• از روش‌هایی مانند مدیتیشن، تنفس عمیق و ورزش برای مدیریت اضطراب و استرس استفاده کنید.

تغذیه مناسب و سبک زندگی سالم در کاهش وسواس

حفظ سبک زندگی سالم مثل رعایت رژیم غذایی مناسب و استراحت کافی در دوران بارداری نیز به افزایش سلامت روان کمک بزرگی می‌کند. برای داشتن سبک زندگی سالم و باکیفیت بهتر است موارد زیر را رعایت کنید:

• نقش تغذیه

شاید بپرسید که برای وسواس فکری در بارداری چی بخوریم؟ باتوجه‌به مقاله‌ای در سایت psychcentral، مواد غذایی که می‌توانند به کاهش علائم این اختلال کمک کنند، شامل ویتامین B12، روی، ویتامین D و آنتی‌اکسیدان است. این مواد مغذی در خوراکی‌هایی مانند گوشت قرمز، ماهی‌های چرب، لبنیات، حبوبات، تخم‌مرغ، غلات، شکلات تلخ و میوه‌های قرمز وجود دارند. پس برای بهبود سلامت روانتان بهتر است این مواد غذایی را در دوران بارداری میل کنید. همچنین می‌توانید با مشورت با پزشک، مکمل‌هایی حاوی ویتامین B12 یا D را هم مصرف کنید.

• اهمیت خواب کافی و پرهیز از محرک‌ها

برای بهبود علائم وسواس بهتر است خواب و استراحت کافی داشته باشید و سطح انرژی و سلامت کلی خود را حفظ کنید. از هر فرصتی برای استراحت و خواب کافی استفاده کنید. تعارف را کنار بگذارید و پیشنهاد کمک از سوی خانواده و دوستانتان را قبول کنید تا بتوانید بیشتر استراحت کنید.

نکات مهم در انتخاب و پیگیری درمان وسواس فکری در بارداری

برای اینکه فرایند درمان وسواس فکری در دوران بارداری را بهتر پشت سر بگذارید، حتماً موارد زیر را رعایت کنید:

• بهتر است هر چه سریع‌تر برای تشخیص دقیق و شروع درمان اقدام کنید. وسواس فکری اختلالی نیست که خودبه‌خود بهبود یابد. پس حتماً از متخصص سلامت روان مثل روان‌شناس یا روان‌پزشک کمک بگیرید.
• برای گرفتن نتیجه بهتر با درمانگرتان همکاری کنید. اگر تمرینی باید انجام دهید حتماً این کار را بکنید. همچنین درصورتی‌که دارو مصرف می‌کنید، حتماً در ساعت مشخص داروهای خود را مصرف کنید و از قطع ناگهانی آن‌ها خودداری کنید.
• ازآنجایی‌که سلامت شما مستقیماً بر سلامت جنین تأثیر می‌گذارد؛ پس در دوران بارداری، لازم است که درمان با درنظرگرفتن شرایط جسمی‌تان انجام شود. در این شرایط هماهنگی با متخصص زنان و زایمان می‌تواند روند درمان را بهتر کند.

خبر خوب اینکه درمانگران کلینیک روان‌پویشی آگاه هم در زمینه مشاوره وسواس می‌توانند به شما کمک کنند. پس با رزرو نوبت از طریق وب‌سایت به‌صورت حضوری یا آنلاین مسیر تحول و بهبودی خود را آغاز کنید.

جمع‌بندی

در این مقاله راجع به وسواس فکری در بارداری و روش‌های درمان آن صحبت کردیم. این اختلال معمولاً به دلیل تغییرات هورمونی یا نگرانی از پذیرش نقش‌های جدید در مادران باردار بروز می‌یابد. خوشبختانه برای درمان این اختلال روش‌های مختلفی وجود دارد که شامل درمان شناختی‌رفتاری، درمان ACT، درمان مواجهه و پیشگیری از پاسخ و دارودرمانی است. همچنین روش‌های مقابله با افکار مزاحم و سبک زندگی سالم مثل تغذیه مناسب و استراحت کافی نیز در درمان این اختلال مؤثر هستند.

سایر منابع:

https://neurolaunch.com/pregnancy-ocd/

https://illuminate-online.com/all-free-resources/treatment-for-ocd/