روان تنی یا اختلال سایکوسوماتیک چیست؟ + علائم بیماری سایکوسوماتیک

این مقاله توسط روانشناس، سیده ساجده شیخ‌الاسلامی از نظر تخصصی بررسی و تایید شده است.

سایکوسوماتیک چیست؟

اختلال روان تنی یا سایکوسوماتیک، بیماری‌های جسمانی هستند که بیشتر علت روانی دارند تا جسمی. این بیماری‌ها یا دلیل روانی دارند و یا عوامل روانی باعث بدتر شدن آن‌ها می‌شود. اختلال سایکوسوماتیک، اغلب بدون هیچ توضیح پزشکی منجر به علائم و بیماری جسمی می‌شود و می‌تواند تقریباً هر قسمت از بدن را درگیر کند.

افراد مبتلا به بیماری سایکوسوماتیک، ممکن است بیش از اندازه درباره علائم خود نگران باشند. نشخوار فکری درباره علائم جسمی عملکردشان را مختل می‌کند.

افراد مبتلا به اختلال سایکوسوماتیک معمولاً علائم روانی واضحی ندارند. در عوض، تصور می‌کنند درگیر نوعی بیماری جسمی هستند و به پزشک مراجعه می‌کنند اما تشخیص درستی دریافت نمی‌کنند و ناامید و ناراحت می‌شوند.

اختلال روان تنی یا بیماری سایکوسوماتیک، همان مشکلات روانشناختی هستند که به صورت علائم فیزیکی ظاهر می‌شوند. علائم این اختلالات ممکن است در هر فردی متفاوت باشد.گاهی اوقات فرد فشار روانی و استرس را به شکل‌های درد جسمی، حالت تهوع، فشار خون بالا و … تجربه می‌کند.

حدود 5 تا 7 درصد از جمعیت عمومی به اختلال روان تنی مبتلا هستند. زنان حدود 10 برابر بیشتر از مردان اختلال سایکوسوماتیک را تجربه می‌کنند. روان درمانی و کمک گرفتن از یک روانشناس خوب بیشتر از درمان‌های پزشکی به این افراد کمک می‌کند. بیماری‌های روان‌تنی در واقع فریاد بدن برای کمک به روان هستند. اگر روان را درمان کنیم بدن نیز آرام می‌گیرد.

افراد مبتلا به سایکوسوماتیک، معمولاً به دنبال مراقبت‌های پزشکی هستند اما بیماری آن‌ها تشخیص داده نمی‌شود.

انواع اختلالات سایکوسوماتیک

مطابق وبسایت psychiatria.com ، می‌توان افراد مبتلا به اختلالات روان تنی را به سه دسته تقسیم کرد:

1. کسانی که همزمان بیماری روانی و جسمی دارند: علائم و مدیریت بیماری برای این دسته پیچیده است.
2. کسانی که به دلیل شرایط پزشکی و درمان آن دچار مشکلات روحی می‌شود. به عنوان مثال، بیمارانی که به دلیل ابتلا به سرطان و درمان آن احساس افسردگی می‌کنند.
3. کسانی که مبتلا به یک بیماری روانی هستند و همراه با آن یک یا چند علامت جسمی را تجربه می‌کند، حتی اگر هیچ بیماری جسمی نداشته باشند.

اختلال روان تنی می‌تواند هر قسمت از بدن را تحت تأثیر قرار دهد. در ادامه به نمونه‌های رایج اختلال سایکوسوماتیک می‌کنیم.

• خستگی

خستگی مزمن به صورت خستگی بدنی و گاهی درد مفاصل تجربه می‌شود. افرادی که از خستگی رنج می‌برند، مانند من و شما کاملا طبیعی به نظر می‌رسند. میزان خستگی در حدی است که زندگی و عملکرد روزانۀ فرد را مختل می‌کند.

• بی‌خوابی

بی‌خوابی وضعیتی است که با ناتوانی فرد در به خواب رفتن تعریف می‌شود. در بی‌خوابی بیماران سایکوسوماتیک، معمولاً فرد دربارۀ خوابیدن اضطراب دارد. نمی‌تواند بخوابد و نگران است آیا می‌تواند بخوابد یا خیر.

وقتی بی‌خواب می‌شوید، ممکن است به عواقب کمبود خوابتان فکر کنید. نگران می‌شوید آیا با وجود بی‌خوابی فردا می‌توانید در محل کار یا مدرسه تمرکز داشته باشید یا خیر. این افکار می‌تواند باعث اضطراب موقع خوابیدن شود. ممکن است به محض اینکه دراز کشیدید، با وجود خواب‌ آلودگی چند لحظه قبل، ناگهان احساس بیداری کنید. علاوه بر این، ممکن است به جای استراحت و آرامش، خوابیدن را با استرس و اضطراب مرتبط کنید در نتیجه تمام شب بیدار بمانید.

• دردهای بدنی

دردهایی مانند درد عضلانی یا کمردرد در این دسته قرار می‌گیرند.گاهی اوقات درد واکنش روانی فرد نسبت به فقدان و نارحتی است.

• فشار خون بالا

هیجانات و احساسات شدید با فشار خون بالا در برخی از بیماران ارتباط دارد. وجود تنش عاطفی به دلیل خصومت سرکوب‌شدۀ مزمن می‌تواند باعث فشار خون بالا شود.

• مشکل در تنفس (تنگی نفس)

ناراحتی روانی ممکن است خود را به صورت تنفس غیرطبیعی نشان دهد. اضطراب بالا به طور مستقیم با تنگی نفس و حملات آسم ارتباط دارد.

• سوء هاضمه (ناراحتی معده) و سندرم رودۀ تحریک‌پذیر

ارتباط زیادی بین استرس و اضطراب و پاسخ‌دهی فیزیولوژیک دستگاه گوارش وجود دارد. استرس حاد می‌تواند فعالیت حرکتی رودۀ بزرگ را افزایش دهد و باعث سندرم رودۀ تحریک‌پذیر شود.

• سردرد و میگرن

اغلب میگرن را می‌توان به عنوان یک بیماری روان‌تنی در نظر گرفت؛ یعنی یک علامت جسمی که از طریق فشارها و سرکوب‌های روانی ایجاد می‌شود. فرد نمی‌تواند احساساتش را تجربه کند و بین بدن و روان تعادل برقرار کند؛ در نتیجه، سرکوب‌ها به شکل میگرن خود را نشان می‌دهند.

• تعریق مفرط (hyperhidrosis)

حالاتی مانند ترس، خشم و تنش می‌تواند باعث افزایش تعریق شود. تعریق مفرط در اصل یک پدیدۀ اضطرابی است و با فعالیت دستگاه عصبی خودمختار ارتباط دارد.

• اختلال نعوظ (ناتوانی جنسی)

برخی از مردان در ایجاد یا حفظ نعوظ مشکل دارند. این وضعیت گاهی به عنوان ناتوانی روانی شناخته می‌شود. اضطراب، به ویژه اضطراب عملکرد جنسی می‌تواند باعث ناتوانی جنسی شود. سایر عوامل تاثیرگذار بر ناتوانی جنسی عبارتند از:

• استرس
• احساس گناه
• تصویر منفی بدن
• مشکلات در روابط

 

• بیماری‌های پوستی و اگزما

استرس روانی می‌تواند بر سلامت پوست تأثیر بگذارد. استرس باعث ترشح هورمون‌های خاصی مانند کورتیزول می‌شود که می‌تواند منجر به التهاب در بدن شود. این التهاب می‌تواند باعث بیماری‌های پوستی مانند آکنه، اگزما، پسوریازیس شود و یا آن‌ها را تشدید کند.

علائم بیماری سایکوسوماتیک

شایع‌ترین علائم اختلال روان تنی، جسمی است؛ مشکلاتی مانند سردرد، معده درد و خستگی از شایع‌ترین علائم بیماری سایکوسوماتیک به شمار می‌آیند.

با این حال، بیماری سایکوسوماتیک می‌تواند خود را به روش‌های دیگری نیز نشان دهد. برخی از افراد ممکن است مشکل خواب داشته باشند، در حالی که برخی دیگر ممکن است در تمرکز یا به خاطر سپردن چیزها مشکل داشته باشند.

سایر علائم بیماری روان تنی شامل موارد زیر است:

• بیخوابی
• تپش قلب
• فشار خون بالا
• خستگی
• زخم معده
• تنگی نفس
• دردهای روان تنی مانند سردرد یا دردهای عضلانی
• درماتیت و اگزما

علاوه بر علائم جسمی، ممکن است نشانگان افسردگی یا اضطراب هم داشته باشند؛ و معتقدند نیازهای پزشکی آنها برآورده نمی‌شود و دکتر بیماری‌شان را درست تشخیص نمی‌دهد.

آن‌ها به طور مکرر به بیمارستان و درمانگاه مراجعه می‌کنند. اغلب از مطب پزشکی به مطب پزشک دیگری می‌روند و کم‌کم در محیط کار، مدرسه یا اجتماع دچار مشکل می‌شوند.

راه تشخیص بیماری سایکوسوماتیک یا روان تنی

تشخیص بیماری سایکوسوماتیک، بر عهده روان پزشک یا پزشک است. روانپزشک با گرفتن مصاحبه روانی جامع تشخیص را شروع می‌کند. ممکن است از تاریخچه‌ی بیماری سوال کند، معاینه بدنی انجام دهد یا درخواست انجام آزمایش بدهد.

برای تشخیص اختلال روان تنی، فرد باید علائم زیر را داشته باشد:

• یک یا چند علامت جسمی و روانی که باعث ناراحتی یا اختلال در زندگی روزمره می‌شود.
• علائم حداقل به مدت شش ماه ادامه داشته باشند
• نشخوار فکری، نگرانی یا اضطراب در مورد علائم

چه کسانی بیشتر به اختلالات روان تنی مبتلا می‌شوند؟

هر فردی در هر سنی ممکن است علائم روان تنی را تجربه کند. مطالعات نشان داده‌اند که برخی از عوامل ممکن است افراد را بیشتر در معرض اختلال روان تنی قرار دهند:

• سبک زندگی پر هرج و مرج
• مشکل در تشخیص و بیان احساسات
• غفلت دوران کودکی
• سابقه سوء استفاده جنسی
• سایر شرایط روانی، مانند افسردگی یا اختلالات شخصیت
• سوء مصرف مواد (مانند اعتیاد به الکل یا اعتیاد)
• بیکاری

ارتباط ذهن با بدن و ایجاد اختلال سایکوسوماتیک

قرن‌هاست که فیلسوفان و دانشمندان تلاش می‌کنند رابطه‌ی بین ذهن و بدن را تبیین کنند. ابتدا همه تصور می‌کردند که ذهن چیزی جدا از بدن است. اما امروز تقریبا همه می‌دانند که هرآنچه ذهن را تحت تاثیر قرار می‌دهد، بدن را هم دگرگون می‌کند. حتما برای شما اتفاق افتاده که احساس اضطراب کنید و دقایقی بعد معده‌تان درد بگیرد. یا سردرد دارید و این شما را به شدت عصبانی و مضطرب می‌کند.

ما فکر می‌کنیم خودمان و واکنش‌های بدنمان را کاملاً خوب می‌شناسیم، اما گاهی اوقات بدن و روان غافلگیرمان می‌کنند.

ذهن و بدن درست مثل دو کفه ترازو عمل می‌کنند. محال است یک کفه پایین برود اما کفه دیگر ثابت باقی بماند. فرآیندهای روانی در اصل فرآیندهای فیزیولوژیکی هستند و برعکس. ممکن است درد روانی اختلال جسمی را تا حد زیادی تشدید کند.

رابطه جسمانی سازی با سایکوسوماتیک

جسمانی‌سازی، یعنی ما علائم پریشانی روانی را به شکل علائم جسمانی تجربه می‌کنیم. گاهی اوقات فشار روانی آنقدر زیاد است که نمی‌توانیم آن را در قالب کلمات بیان کنیم اینجاست که بدنمان به جای ما شروع به حرف زدن می‌کند.

وقتی فشار روانی را جسمانی می‌کنیم، نشانه‌های بیماری نسبت به درمان دارویی و پزشکی مقاوم می‌شوند. وقتی داروها نشانه‌هایمان را کم نمی‌کنند از پزشک خود عصبانی می‌شویم که نتوانسته بیماری ما را به خوبی تشخیص بدهد. از پزشکی به پزشک دیگر مراجعه می‌کنیم اما هیچ بهبودی حاصل نمی‌شود.

همه ما ممکن است نشانه‌های اختلال روان تنی را تجربه کنیم. تا وقتی فشار روانی کم نشود نشانه‌های بیماری باقی خواهند ماند. ما تمایل داریم که برای بیماری جسمی به دنبال دلیل جسمی بگردیم اما گاهی اوقات روان ما بهتر می‌تواند دلیل ناراحتی جسمی را توضیح دهد.

بهتر است در کنار پزشک به روانپزشک یا روانشناس هم مراجعه کنیم. زمانی که بپذیریم نشانه‌های جسمی ما دلیل روانی دارد اولین قدم را در جهت بهبودی برداشته‌ایم.

احساسات ناهشیار و جسمانی‌سازی

اختلالات روان تنی ممکن است صرفاً جسمی به نظر برسند اما از احساسات ناهشیار منشأ می‌گیرند. فقدان و انزوا می‌تواند مانند یک چاقو عضوی از بدن را قطع کند. غم و خشم می‌تواند در عضلات گردن، سر، کمر یا دستگاه گوارش انباشته شود و آلرژی را تشدید کند.

به عبارت دیگر، ما درد جسمی را نسبت به تجربه درد عاطفی ترجیح می‌دهیم. هرچقدر که بیشتر درد بکشیم کمتر به سراغ احساسات سرکوب‌شده‌مان می‌رویم.

بهای تجربه نکردن احساساتمان را با اختلال روان تنی می‌پردازیم

در نهایت احساسات سرکوب شده ما راهی برای ابراز شدن پیدا می‌کنند. چه از طریق بدن و چه از طریق رفتار و حتی خواب و رویا.

صدها بیماری و اختلال وجود دارد که صرفاً روان تنی هستند یا دارای یک جزء روان تنی هستند، با این حال جامعه پزشکی در مورد این موضوع در تاریکی باقی مانده است. وقتی پزشکان با یک اختلال روان تنی مواجه می‌شوند، آن را تشخیص نمی‌دهند یا اگر تشخیص بدهند، به بیمار می‌گویند که همه‌ی این‌ها در ذهنت است. اما این جملات کمکی به بیمار نمی‌کند بلکه او را آشفته‌تر و مضطرب‌تر می‌کند.

 

همچنین بخوانید: اختلال ساختگی چیست؟ علائم و درمان اختلال ساختگی

علل اختلال روان تنی یا سایکوسوماتیک

اختلال روان تنی با سایر اختلالات متفاوت است؛ زیرا شامل هیچ دلیل جسمی نیست یا اگر دلیل جسمانی وجود دارد، بدن واکنش شدیدتری نشان می‌دهد که نشان می‌دهد علائم ناشی از عوامل روانی است.

اختلال روان تنی ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

اختلال روان تنی ناشی از ترس و اضطراب

همه ما در طول زندگی استرس و اضطراب را تجربه کرده‌ایم. رویدادهای گذشته و محیط زندگی می‌تواند باعث بیماری‌های روان تنی در ما شود؛ مثلا اگر در محله‌ای زندگی می‌کنید که میزان جرم و جنایت بالاست، اگر شب‌ها بیرون بروید، ممکن است حملات اضطرابی یا تپش قلب را تجربه کنید.

سایکوسوماتیک ناشی از استرس عاطفی

برخی از افراد زمانی که مشکل عاطفی دارند که از طریق مشاوره یا درمان برطرف نشده است، علائم جسمانی بروز می‌دهند.

به عنوان مثال، اگر احساس کنید توسط یکی از عزیزانتان طرد شده‌اید، بدن شما با تولید سطوح بالاتر از حد طبیعی هورمون‌های استرس مانند کورتیزول و آدرنالین واکنش نشان می‌دهد. این می‌تواند به فشار خون بالا منجر شود حتی اگر هیچ بیماری جسمی زمینه‌ای نداشته باشید.

رابطه اختلال افسردگی با اختلال روان تنی

افسردگی باعث تغییراتی در رفتار و خلق و خوی ما می‌شود که می‌تواند بر احساس ما از نظر جسمی و همچنین روحی تأثیر بگذارد.

در صورت عدم درمان، این تغییرات می‌تواند منجر به سایر مشکلات سلامتی مانند فشار خون بالا، بیماری قلبی و دیابت شود.

در نهایت، هیچ علت واحدی برای اختلال روان تنی وجود ندارد. تصور می شود که این اختلال به دلیل ترکیبی از عوامل روحی و جسمی به وجود می‌آید. مثلا اگر فردی سابقه اضطراب یا افسردگی داشته باشد، ممکن است بیشتر به این اختلال مبتلا شود. رویدادهای استرس‌زای زندگی، مانند مرگ یکی از عزیزان نیز می‌توانند باعث این اختلال شوند.

همچنین بخوانید: اختلال تبدیلی چیست؟

چگونه از اختلال سایکوسوماتیک پیشگیری کنیم؟

وبسایت clevelandclinic.org راه‌های زیر را برای پیشگیری از اختلالات سایکوسوماتیک پیشنهاد می‌کند:

• راهبردهای کاهش و مدیریت استرس ممکن است به شما در پیشگیری یا کاهش علائم جسمانی کمک کند.
• در مورد آنچه می‌توانید و نمی‌توانید کنترل کنید واقع‌بین باشید.
• به طور ورزش کنید.
• به اندازه کافی بخوابید.
• نسبت به افکار و احساساتتان هشیار باشید.
• مصرف الکل را محدود کنید و سیگار نکشید.
• رژیم غذایی و وزن سالم را حفظ کنید.
• از مدیتیشن یا تمرین آرام سازی پیشرونده عضلات استفاده کنید.
• محبت و عشق عزیزانتان را قبول کنید. اجازه دهید در مواقع استرس به شما کمک کنند.
• برای کاهش فشار اضطراب‌های روزانه، محدودیت‌هایی تعیین کنید.

درمان بیماری سایکوسوماتیک

بیماری‌های جسمی ناشی از عوامل روانی را می‌توان از طریق دارو یا جراحی درمان کرد. با این حال، تنها زمانی اختلال روان‌تنی به طور کامل درمان می‌شود که علت ایجاد اضطراب مشخص شود. بنابراین، روان درمانی برای کاهش اضطراب و عواقب جسمی آن ضروری است. روان‌درمانی‌های موثر برای اختلال روان تنی عبارتند از:

روانکاوی برای درمان اختلال روان تنی

این روش درمانی برای درمان افسردگی و اختلال اضطراب استفاده می‌شود. درمان پویشی یک فرآیند طولانی‌مدت است. در این درمان به آسیب‌ها و گره‌های احساسی گذشته فرد که در ایجاد اختلال نقش دارند پرداخته می‌شود و با حل و فصل تروماهای گذشته، نشانگان جسمانی و روانی را برطرف می‌کند.

رفتار درمانی شناختی یا CBT برای درمان سایکوسوماتیک

این درمان بر بررسی افکار و باورهای بیمار که بر وضعیت روانی او تأثیر می‌گذارد تمرکز دارد. به بیمار کمک می‌کند تا بر موقعیت‌های منفی مانند افسردگی، عصبانیت، فوبیا و درد مزمن غلبه کند. جلسات ممکن است بر اساس شدت وضعیت بیمار متفاوت باشد.

روان درمانی گروهی

روان درمانی گروهی معمولاً شامل 5 تا 15 بیمار در یک گروه تحت نظر روانشناس است. در گروه درمانی فرد تمرین می‌کند تا نگرش متعادلی نسبت به اضطراب دست یابند.

هیپنوتیزم درمانی

هیپنوتیزم به فرد حالت خلسه‌مانندی القا می‌کند. در این درمان کنترل خودآگاه ذهن سرکوب می‌شود و ضمیر ناهشیار آشکار می‌شود. از این طریق، هیپنوتیزم‌کننده می‌تواند وضعیت روانی بیمار را درک کند. هیپنوتیزم درمانی برای درمان اختلالات مرتبط با استرس مانند بی‌خوابی و سایر اختلالاتی که با استرس بدتر می‌شوند مانند سندرم رودۀ تحریک‌پذیر، پسوریازیس و اگزما استفاده می‌شود.

درمان مبتنی بر ذهن‌آگاهی نیز به بهبود اختلالات روان تنی کمک می‌کند.

داروهای سایکوسوماتیک؛ دارو درمانی

دارو درمانی همراه با روان درمانی می‌تواند به افراد مبتلا به اختلال روان تنی کمک کند. با تجویز داروهای ضد افسردگی و ضد اضطراب به ترتیب افسردگی و اضطراب را کاهش می‌دهد. در نتیجه علائم جسمی نیز کاهش می‌یابند. این درمان تنها پس از چند هفته باعث بهبود اختلالات روانی در بیمار می‌شود. برای اطلاع از داروی درمان بیماری سایکوسوماتیک باید به روانپزشک مراجعه کنید.

فیزیوتراپی روان تنی

این درمان بر روی دستیابی به سلامتی بهتر برای بیمار از طریق تنظیم تعادل عاطفی در ذهن تمرکز دارد.

ورزش کردن برای درمان بیماری روان تنی

فعالیت بدنی با باعث بهبود سلامت جسمی و روانی در بیماران مبتلا به اختلال سایکوسوماتیک می‌شود.

نقش تغییرات سبک زندگی برای درمان سایکو سوماتیک

محدود کردن مصرف کافئین، خوردن یک رژیم غذایی متعادل، مصرف مکمل‌های ویتامین و پرهیز از الکل و سیگار نیز می‌تواند تا حد خاصی اضطراب را تسکین دهد و به بهبود علائم جسمی کمک کند.

نکته مهم پیدا کردن درمانی است که برای شرایط شما کارآمد باشد. برخی از افراد ممکن است به دارو نیاز داشته باشند، در حالی که برخی دیگر ممکن است نیاز به درمان داشته باشند. اگر از یک اختلال روان تنی رنج می‌برید، مهم است که از یک متخصص کمک بگیرید.

برای کمک گرفتن از یک مشاور خوب می‌توانید از خدمات کلینیک روانشناسی آگاه با بیش از ۱۰۰ روانشناس متخصص کمک بگیرید. همچنین با درخواست جلسه ارزیابی، ما بهترین روانشناس را که متناسب با شما باشد همراهتان می‌کنیم.